Սպանախօս Երկիրներու Մտաւորականները Կը Խօսին Հայոց Ցեղասպանութեան Մասին

Մեծ Եղեռնի 100 – ամեակին ընդառաջ, սպանական Վեգա Մետիա Փրես լրատուամիջոցին մէջ գործող հայկական բաժինի ղեկավար Արթուր Ղուկասեանի նախաձեռնութեամբ սկսած է այդ յանցաւոր իրադարձութեան վերաբերող  յօդուածաշարի տպագրութիւնը, որոնց հեղինակները ոչ միայն սպանացի, այլեւ` սպանախօս երկիրներու մտաւորականներն են: Այս մասին կը տեղեկացնէ orer.eu կայքը:

Ուրուկուէյցի գիտնական, մաթեմաթիքական գիտութիւններու դոկտոր Կոնսալօ Պերերան (մեզ  յայտնի արդէն «Ես նոյնպէս հայ եմ» ընդհանուր վերնագիրով յօդուածաշարով), կը նշէ, որ իր նիւթին վրայ սկսած է աշխատիլ Հրանդ Տինքի 60-ամեակի նախօրէին` յոբելեանը մէկուն, որ անկասկած, նոյն ոճրագործութեան մերօրեայ զոհը դարձաւ: ժամանակը ինքը կը վկայէ. 1915 թուականէն մինչ օրս ոչ մէկ բան չէ փոխուած: Այդ գիտակցութեամբ առաջնորդուած, հեղինակը կ’ընգծէ. «Հաշուի առնելով, որ եկող տարուան Ապրիլին պիտի յիշատակենք ողբերգութեան մը 100-ամեակը, որ երբեք պէտք չէ տեղի ունենար, միաւորե՜նք բարի կամքի տէր մարդոց բոլոր ջանքերը, որպէսզի կուտակուած այդքան չարչարանքներու ու արժանապատուութեան դիմաց, Հայոց ցեղասպանութեան փաստը համընդհանուր ճանաչում ստանայ»:

«Արդարութիւն» անուանումը կրող պատմուածքով  հանդէս եկած է արժանթինացի գրող Լուսիանօ Անտրէս Վալէնսիան:  Գործի գլխաւոր հերոսն է Սողոմոն Թէհլիրեանը, իսկ պատմուածքը նուիրուած է  1.5 միլիոն անմեղ բոլոր հայ նահատակներուն: «Միայնակ չէր քալեր Սողոմոն Թէհլիրեան,- կը հաղորդէ գրողն  իր ընթերցողներուն:-Միլիոն հոգի արտագաղթուած, խոշտանգուած, բռնաբարուած ու խորտակուած հայրենակիցները կ’ուղեկցէին իրեն: Երբ ան բարձրացուց Թալէաթ փաշայի գլխու վրայ նշանակէտ բռնած ատրճանակը, կրկին իր առջեւ յայտնուեցաւ հարազատ ընտանիքի  սպաննութեան դաժան տեսարանը…»:

«Մահուան եզրին» կը կոչուի  ժան Մեյերի վերլուծական յօդուածը: Ներկայացուած նիւթի ծիրին մէջ  մեքսիքացի պատմաբանը իր ուշադրութիւնը  կը կեդրոնացնէ վերապրողներու վկայութիւններու վրայ: «1917 թուականէն մինչեւ 2014- ի ժամանակահատուածին հրաատարակուած գիրքերէն ես կարդացած եմ 96-ը ,-կը տեղեկացնէ ան իր աշխատութեան տողերուն մէջ- եւ տեսած  քանի մը փաստավաւերագրական, ինչպէս նաեւ` գեղաւերստական (օրինակ, Ատոմ Էկոյեանի «Արարատ»-ը) շարժանկարը:  Պէտք է ըսեմ, այդուհանդերձ, որ առաւել շատ ականատեսներու յուշերը թոյլ կու տան հասկնալու Պայմանադրութեան մէջ նշուող «mental harm»-ը: Այդպէս օրինակ, Խումանա Հատատը (Joumana Haddad) կը կիսուի, որ 1915-ն հրաշքով փրկուած իր հայ մեծմայրը, 1978-ին անձնասպան եղաւ 66 տարեկան հասակին Պէյրութի մէջ. 1915 թուականին թուրքերը իր աչքերուն առջեւ սպաննած էին նախ հօրը, հապա, դէպի Սուրիա արտաքսումի ճանապարհին` նաեւ մօրն ու երեք եղբայրները…»:

ՄԱԿ-ի Գլխաւոր քարտուղարին բաց նամակով  դիմած է մեր ժողովուրդի վաղեմի բարեկամ, Մեծ Եղեռնին նուիրուած եռագրութեան հեղինակ, սպանացի գրող Կոնսալօ Կուարչը: Հնարաւորինս կանգ առնելով կոտորածներու ծրագիրի եւ հետեւանքներու վրայ, ան իր կոչը հետեւեալ յայտարարութեամբ կ’աւարտէ. «Շատ կարեւոր է, պարոն Գլխաւոր քարտուղար, Հայոց ցեղասպանութեան Հարիւրամեակի յիշատակումը ` իբրեւ ձգտում, որպէսզի մոռացութեան չտրուի XX-րդ դարու առաջին եղեռնագործութեան  փաստը: Եւ իսկապէս. միակ ճանապարհը նման դաժան իրադարձութիւններու կրկնողութենէն խուսափելու համար այն է, որ եկող սերունդները քաջատեղեակ ըլլան` առասպել չէ վերոյիշեալը: Ատիկա շատ սարսափելի եւ ողբերգական  իրողութիւն մըն էր:  Ինչպէս Դուք ալ լաւ գիտէք,  պարոն Գլխաւոր քարտուղար, անարդարութեան դէմ միակ պատուաստումը` ատոր մասին չմոռնալն է»:

Իբրեւ  յիշատակութեան  արժանի նիւթ  ընտրած է  «Հալէպը 100 տարի անց» հրապարակութեան հեղինակ, արժանթինացի գրող Մարիանօ Սարաւիան: Համեմատութիւններ ընելով անցեալ դարասկիզբի ու մեր օրերու հետ, ան հարց կը բարձրացնէ իր սպանախօս լսարանին առջեւ. «Ովքե՞ր են անոնք, որ այժմ ալ  Հիթլերի պէս կը մտածեն ու կը գործեն:  Անոնք են, որ  իսլամական պետութիւն կոչուած նոր Ֆրանքէնշտէյնի  ծնունդ տուած են: Կը հալածեն, զանգուածային տեղահանութիւններ կը կազմակերպեն, կանոնաւոր ձեւով կը բռնաբարեն կանանց: Եւ այս նոր ոճրագործութեան ելման կէտը հայութեան պարագային հէնց Հալէպն է` նոյն վերջակէտը, որ  դեռեւս 100 տարի ասկէ  առաջ դրուած էր: Պատմութեան ինչպիսի՜ հեգնանք»:

Առաջին անգամ է մինչ այսօր, երբ խնդրոյ շուրջ իր կարծիքին մասին խօսած է պոլիւիացի մտաւորականը: Արմէնիա Փրեսի կայքէջին վրայ յուզիչ խօսքով  հանդէս եկած է գրող Վիքթորուկօ Արեւալօ Խորտանը: «Իմ արմատներէն մինչեւ համայն հայութեան» յօդուածին մէջ ան անդրադարձ  կատարած է նախ սեփական ժողովուրդի ցաւին, որ մինչ եւրոպացիներու ներխուժումը խաղաղ կ’ապրէր իր երկրին մէջ, ապա անմիջապէս իրեն եւ կարդացողներուն յղուած հարցով կը դիմէ. «Հայաստանի մասի՞ն  կը խօսիմ այս պահուն թե Ամերիկայի՞: Միթէ՞ բաւականաչափ չենք տանջուած արդէն… Եւրոպացիները ըլլան, թէ թուրքերը` պարտաւոր են բանալու գիրքերը, որ իրենց իսկ նախնիները  ձգած են, եւ ազգերու օրինական պահանջները ընդունին.. .Թուրք ժողովուրդն այդպէս, պէտք է «Գիւղէ` գիւղ սկսած, ճանչնայ իր կողմէ իրագործուած ցեղասպանութիւնը…»:

Տեղեկացանք վերջերս, որ ֆրանսահայ յայտնի բեմադրիչ Ռոպեր Կետիկեան նոր շարժանկար նկարահանած է  եղեռնի մասին, ուր տեղ   տրուած է նաեւ տաղանդաւոր սպանացի գրող-հրապարակախօս, հումանիստ եւ  մտաւորական Խօսէ Անթօնիօ Կուռիարանի կեանքին եւ գործունէութեան: Մեզ հետ  հարցազրոյցի ընթացքին «Ռումբը» եւ «Հայեր. մոռցուած ցեղասպանութիւն» գիրքերու հեղինակը շեշտեց. «Ցեղասպանութեան ճանաչման գործընթացի համար շատ կարեւոր է հայ ժողովուրդի եւ վերջինիս համակիրներու համախմբումը եւ ատիկա առաւել կարեւոր կը դառնայ 2015-ին, երբ կը նշուի 100-ամեակը:Կասկած չունիմ, որ այս հարցին մէջ իր ոչ պակաս դերակատարութիւնը պիտի ունենայ նաեւ Կէտիկեանի շարժանկարը»:

Գրեթէ ոչ մէկ տող չէ գրուած հայերու բնաջնջման ծրագիրներուն մասին Նիգարակուայի մէջ: Բացառութիւններէն մէկը Սանտինիստական ճակատի յայտնի դէմքերէն մէկն է յեղափոխական, հասարակական եւ քաղաքական գործիչ, բանաստեղծ եւ հոգեւորական Էրնեստօ Կարտինալը: Ժամանակին, երբ  Հայաստան դէռ ԽՍՀՄ-ի կազմին էր, ան այցելած էր Երեւան եւ նոյն օրերուն Սուրբ Լերան ու հայ ժողովուրդի մասին բանաստեղծութիւն մը գրած, որուն տողերուն մէջ կը խօսուի նաեւ թուականի սուրբ նահատակներու մասին եւ որն այդքան տարի անց սիրով տրամադրած է Արմէնիափրէսի խմբագրութեան:

«Եթէ պնդենք,-իր համոզումը  գրի առած է չիլիացի գրող Ֆրետի Աստորգան,- որ Հայոց ցեղասպանութիւնը երբեք չէ եղած եւ որ այն, ինչ կատարուած է, բաւական չէ ցեղասպանութիւն անուանելու համար, ապա անմիջապէս երեւակայական  դաշտ կը տեղափոխէինք նաեւ իրական այն բոլոր պատկերները, պատմութիւնները, փորձանքներն ու ատոնց հետեւանքները, որոնք կը փոշիանան այնուհետ եւ չորս քամիներուն կը տրուին»:

Իր կարծիքը  փոխանցած է գրող Մաքսիմօ Վեկան (Տոմինիքեան Հանրապետութիւն): Միանալով մեծ Եղեռնը դատապարտող սպանախօս մտաւորականներու ձայներուն, ան այսպէս  կ’աւարտէ իր գրութիւնը.«Թուրքերու, ամերիկացիներու եւ բոլոր միւսներու անունէն, որոնք չեն գիտեր  թէ ինչ բան է ներում հայցելը, ես ներողութիւն կը խնդրեմ հայ ժողովուրդէն, հրեաներէն եւ իբրեւ մարդ էակ կ’ըսեմ. Ներողութիւն»:

Վէկա Մետիա Փրեսի ծիրէն ներս գործող հայկական բաժինի աշխատանքները կը շարունակուին եւ վերջինիս ղեկավար Արթուր Ղուկասեանի հաւաստմամբ կանգ չեն առներ այնքան ժամանակ, որքան անհրաժեշտ կ’ըլլայ, որպէսզի Հայոց ցեղասպանութիւնը ոչ միայն Սպանիոյ, այլեւ Լատինական Ամերիկայի բոլոր երկիրներու կողմէ ճանչցուի:

Scroll Up