Անդրանիկ Պօղոսեան. «Երէք Զաւակներու Փոխարէն Այսօր Ես Հալէպի Մէջ 500 Զաւակ Ունիմ Եւ Չեմ Կրնար Ձգել Զանոնք…»

Վերջերս Հայաստան կ’այցելէր Հալէպի Կրթասիրաց Ս. Ջեմբերջեան երկրորդական վարժարանի տնօրէն Անդրանիկ Պօղոսեան: Մեր հանդիպումը պարոն Անդրանիկին հետ, տեղի ունեցաւ անոր մեկնումէն մի քանի օր առաջ: Թերեւս այլ հանգամանքներու մէջ մեր զրոյցը կը սահմանափակուէր միայն վարժարանի շուրջ հարցումներով: Բայց ո´չ այսօր, այսօր այնքան բան կայ խօսելու, պատմելու, յիշելու եւ ամենակարեւորը` յուսալու…

– …Հալէպ այսօր այն չէ, ինչ առաջ էր: Բայց յոյս ունինք, որ պայմանները կը բարելաւուին, որ վիճակը կը լաւնայ, վտանգը կը հեռանայ, սեւ ամպերը, որ պատած են մեր երկնակամարը` կը վերանան: Ես լաւատես եմ եւ կ’ենթադրեմ, որ ոչ շատ հեռու ապագային այդ ամէնը իրականութիւն կը դառնայ:

Բայց մինչ այդ պէտք է խնդրէի Աստուծմէ, որ մեր զոհերը նուազին, անմեղ փոքրիկներու վնասները պակսին, որովհետեւ ամէն անգամ, երբ ռումբ կ’իյնայ դպրոցի, եկեղեցւոյ, հայկական թաղամասի մէկ անկիւնը եւ մարդկային կեանք կը խլէ, վիրաւորներ կ’ունենանք, կը ցնցէ համայն ժողովուրդի զգացումները:

Մենք հոն ենք, որովհետեւ Սուրիան, յատկապէս Հալէպ քաղաքը, եղած է Մայր գաղութ: Արեւմտեան Հայաստանի ժողովուրդը, անոնք, որոնք գաղթական դարձան, որբ մնացին, ջարդերէն ազատեցան` եկան եւ հաստատուեցան Հալէպ, մեծցան, կառուցեցին, կերտեցին, իրենց վիճակը բարելաւեցին: Անոնցմէ շատերը կրցան Եւրոպա, Ամերիկա երթալ, եւ Հալէպը դարձաւ Մայր գաղութ, որմէ նոր գաղութներ ստեղծուեցան եւրոպական կամ ամերիկեան երկիրներու մէջ:

Որքա՜ն ուրախ պէտք է ըլլայի, որ այդ Մայր գաղութը չվերանար, մնար: Եթէ անցեալին 45 հազար հայութիւն կ’ապրէր Հալէպի մէջ, այսօր մնացած է մօտ 20 հազար: Եթէ նոյնիսկ 10 հազար հայ մնայ, պէ՛տք է, պէ՛տք է հոն մնան:

Մեր դպրոցները եւս պատասխանատու են, եւ պէտք է դռները բաց պահեն մեր աշակերտներուն առջեւ: Մեր զաւակները պէտք է հայերէնին, իրենց պատմութեան, մշակոյթին տիրապետեն, որպէսզի իրաւունք ունենան հայ ապրելու: Անշուշտ, ընտանիքը մեծ դեր ունի այս ամէնուն մէջ, բայց դպրոցը, ակումբը, եկեղեցին եւս կարեւոր են:

– Պարո´ն Անդրանիկ, պատերազմական այս օրերուն ընթացքին ձեր վարժարանը երբեք իր դռները չէ՞ փակած:

– Երբեք, երբեք չէ փակած: Մենք օրինաւոր  ձեւով մեր դպրոցի դռները կը բանանք սեպտեմբերին` պետական օրէնքի համաձայն, եւ կը փակենք կրկին պետական օրէնքի համաձայն:

– Շատերը  այսօր հեռացած են Հալէպէն: Այդ փաստը ինչպէ՞ս  կ’անդրադառնայ դպրոցին վրայ: Աշակերտներուն թիւը պատերազմէն առաջ եւ հիմա որքա՞ն է:

– Նախ փոքրիկ ակնարկ մը տամ դպրոցի անցեալին մասին: Կրթասիրաց վարժարանը հիմնադրուած է 1924 թուականին. հոկտեմբերին պէտք է տօնենք վարժարանի 90-ամեակը: Որո՞նք էին հիմնադիրները. Այնթափէն գաղթած ազնիւ, հայրենասէր, վեհանձն մարդիկ, որոնք մտածեցին  հաւաքել մեր հայ փոքրիկները փողոցներէն կամ անապատներէն եւ դպրոց բանալ, կրթել հայկական դաստիարակութեամբ: Ես միշտ կրկնած եմ ու կը շարունակեմ կրկնել` փա՛ռք ու պատիւ բոլոր այն մարդոց, որոնք հիմնադրած են մեր դպրոցները, ո´չ միայն Կրթասիրացը, այլեւ միւս վարժարանները` ազգային կամ միութենական:

Կրթասիրաց վարժարանը միութենական դպրոց է, որու սեփականատէրն է Կրթասիրաց մշակութային միութիւնը: Հիմնադրման օրէն դպրոցն ունէր մանկապարտէզ եւ նախակրթարան, իսկ 2003 թուականին վարժարանը ունեցաւ իր երկրորդական բաժինը: Անցեալին դպրոցը կը գտնուէր Հալէպի հին թաղամասերէն մէկուն մէջ, այսպէս ըսենք` արաբական բակի մէջ: Երբ աթոռ, գրասեղան չէր ըլլար, աշակերտները պատուհանի վրայ կը տեղաւորուէին: 1974 թուականին դպրոցն ունեցաւ նոր շէնք, որ կից է Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ: Կառուցուեցաւ սրահ, ուր մշակութային տարբեր ձեռնարկներ կը կատարուին: Դպրոց, եկեղեցի, մշակութային կեդրոն, երեքը քով-քովի սկսան գործել առ այսօր:

Այսօր դպրոցն ունի 540 աշակերտ, բայց խնդիրներէն առաջ աշակերտներուն թիւը 730 էր: Մենք եւս անմասն չմնացինք վնասներէն. հրթիռ ինկաւ դպրոցի վերի յարկին մէջ եւ, բարեբախտաբար, վնասները միայն նիւթական էին, աշակերտները այդ օրը դպրոց չէին եկած: Այդ դէպքէն վերջ մենք երրորդ յարկը փակեցինք, տեղաւորուեցանք ներքնայարկին մէջ, որպէսզի վնասները աւելի քիչ ըլլան: Այսօր այսպիսին է դպրոցի վիճակը:

– Նման պայմաններու մէջ ինչպէ՞ս  կրնաք աշխատիլ: Ծնողները չե՞ն վախնար իրենց երեխաները դպրոց ուղարկելէ:

– Ձեր մատը վէրքին վրայ դրիք: 2013 թուականին երբ պետական օրէնքի համաձայն դպրոցը բացինք` մանկապարտէզը չկրցանք բանալ: Ծնողները չէին ցանկար փոքրիկները ուղարկել: Միւս դասարաններուն մէջ եւս աշակերտներու թիւը պակսեցաւ: Բայց կամաց-կամաց որոշ ծնողներ քաջութիւն եւ համոզում ունեցան եւ իրենց զաւակները դպրոց բերին: Դրացին լսեց, երկրորդ օրը ան ալ իր զաւկին դպրոց բերաւ. այս ձեւով դասարանը լեցուեցաւ: Այսինքն, օրէ օր ծնողները հանգստացան, վստահեցան եւ իրենց զաւակները սկսան դպրոց բերել. անձամբ կը բերեն եւ անձամբ կը տանին: Այս ձեւով մանկապարտէզի բաժինը սկսաւ գործել օրինաւոր ձեւով: Իսկ մեծերը, որոնք կրնան իրենք իրենց կարիքները հոգալ, աւելի վստահութիւն  տրուած է:

Օրինակ մը տալու համար  դէպք մը կ’ուզեմ պատմել: Օր մը հրթիռ ինկաւ մեր դպրոցին մօտ: Ծնողները շատ վախցան, որովհետեւ հրթիռները կը յաջորդեն մէկը միւսին, եւ վազեցին-եկան, որ փոքրիկները տուն տանին: Երբ դպրոց մտան, տեսան, որ ես կը շրջիմ միջանցքին մէջ ու դասասենեակներուն դռներուն առջեւ կանգնելով` կը ժպտիմ  երեխաներուն, որպէսզի անոնք հանգստանան, հասկնան, որ ոչ մէկ վտանգ չկայ, որովհետեւ տնօրէնը կը ժպտի: Չես կրնար ծնողներուն մեղադրել, իրենց իրաւունքն է, որ ապահովեն իրենց փոքրիկներուն կեանքը, տուն տանին: Բայց ես անոնց ըսի, որ դպրոցին մէջ իրենց զաւակներն աւելի ապահով են, քան փողոցը: Ի վերջոյ, մեզի նոյնպէս նախ եւ առաջ կը հետաքրքրէ մեր փոքրիկներուն կեանքը, ապահովութիւնը: Եւ իրենց իջեցուցինք ներքնասրահ, ուր շատ աւելի ապահով է: Ծնողները համոզուեցան, որ դպրոցին մէջ իրենց երեխաներուն ոչ մէկ վտանգ չի սպառնար:

Մէկ ուրիշ կէտ մըն ալ կայ. երբ աշակերտները դպրոց կու գան, չեն ցանկար տուն երթալ: Ինչու՞. նախ կը վայելեն իրենց ժամանակը, որովհետեւ իրենց ընկերներուն հետ են, միաժամանակ հեռու են հեռուստատեսութեան լուրերէն, այդ ահ ու սարսափէն, երկրորդ` դպրոցին մէջ լուսաւորում կայ, տան մէջ` ոչ, դպրոցը տաք է, տունը` պաղ: Սա եւս կը քաջալերէ ծնողներուն, որ իրենց երեխաները դպրոց ուղարկեն:

Դժբախտաբար, այս ուսումնական տարուան եւս աշակերտներուն թիւը պիտի պակսի, որովհետեւ շատերը գաղթած են Սուրիայէն. Ոմանք կու գան հայրենիք, միւսներն ալ այլ երկիրներ կ’երթան:

Անգամ այս պարագային, որքան ալ ըլլայ աշակերտներուն թիւը, թէկուզ մենք ունենանք 100 աշակերտ, դպրոցին դռները միշտ բաց պէտք է մնան, եւ մե´նք պէտք է ըլլանք անոնց պահապանն ու պաշտպանը. ուսման հետ մէկտեղ մենք պարտաւոր ենք անոնց կեանքը ապահովելու:

Բաւականին ուսուցիչներ Հայաստան եկան, բայց, բարեբախտաբար, միշտ, աւելի կամ պակաս կարողութիւններով, փոխարինող կ’ըլլայ:

– Պարո´ն Անդրանիկ, Դուք վերջերս  վերադարձած էք Հալէպէն: Ին՞չ կրնաք պատմել հալէպահայ կեանքի մասին: Որո՞նք մնացած են Հալէպ, անոնք, որոնք կը ցանկան  գաղութը պահել, թէ՞ անոնք, որոնք պարզապէս հնարաւորութիւն չունին մեկնելու:

– Քիչ մը հեռուէն սկսիմ. կեանքս անցուցած եմ  ազգային թոհուբոհի մէջ: Ես Գամիշլիի ծնունդ եմ, հոն մեր ազգային միջնակարգն աւարտելէ ետք ուսանած եմ պետական դպրոցին ու  համալսարանին մէջ: Յետոյ դարձեալ վերադարձած եմ Գամիշլի: Պետական պաշտօնեայ էի ընկերութիւններէն մէկուն մէջ, ուր աշխատած եմ մօտ 21 տարի` նախ որպէս փոխտնօրէն եւ ապա` տնօրէն: Մինչեւ 1993 թուական ապրած եմ Գամիշլիի մէջ: Եղած եմ Ազգային վարժարանի հոգաբարձուներու  խորհուրդի անդամ, ապա` ատենապետ, Գամիշլի քաղաքի եւ իր շրջաններու թաղական խորհուրդի ատենապետ: Արդէն երրորդ շրջանն է, որ Բերիոյ թեմի գաւառական ժողովի անդամ եմ, հետեւաբար, տեղեակ եմ Սուրիոյ մեր բոլոր շրջաններու իրավիճակին:

Հիմա ուղիղ ձեր հարցին պատասխանեմ. Սուրիան միայն Հալէպը չէ: Սուրիան կը սկսի վերէն` Տիգրիս գետի մօտ գտնուող Դերիկ քաղաքէն, ուր 75 հայ ընտանիք  կ’ապրէր, եւ ունէինք մեր դպրոցը, եկեղեցին: Յետոյ կու գայ Գամիշլի քաղաքը, ուր կը գործեն Սուրբ Յակոբ եկեղեցին, մեր մանկապարտէզը, նախակրթարանը եւ միջնակարգը: Գամիշլիի մէջ ունէինք մօտ 1000 ընտանիք, այսինքն մօտ 10-12 հազար հայ կ’ապրէր քաղաքին մէջ: Շարժուինք դէպի Հասաքէ, ուր դարձեալ ունինք մէկ եկեղեցի, մէկ դպրոց: Ռաս Ալ–Այնի մէջ եւս ունինք մէկ եկեղեցի, մէկ դպրոց: Այս քաղաքները Ճէզիրէի շրջանին են եւ, բարեբախտաբար, եկեղեցիներուն եւ դպրոցներուն վնաս չէ հասած: Միայն, հասկնալի պատճառներով, քաղաքներուն մէջ ապրող մարդոց թիւը նուազած է:

Երթանք Ռաքքա եւ Տէր Զօր, ուր ունինք մեր  եկեղեցիները եւ դպրոցները: Տէր Զօրի Սրբոց Նահատակաց եկեղեցին օծուած է վախճանեալ Գարեգին Առաջինի ձեռքով եւ Արամ Վեհափառի օրհնութեամբ կոչուած է Ուխտավայր: Այսօր, դժբախտաբար, եկեղեցւոյ խաչը իջեցուցած են, մեր նահատակներուն ոսկորները, որ եկեղեցւոյ ներքնասրահին մէջ էին, այլ վայր  տարուած են: Դժբախտաբար, պարպուեցաւ Տէր Զօրը եւ Ռաքքան. ոեւէ մէկ հայ այլեւս այնտեղ գոյութիւն չունի:

Եկանք Հալէպ. մինչեւ այս հարցերը մենք ունէինք 5 ազգային եւ 3 միութենական նախակրթարան, 4 ճեմարան: Եթէ Հալէպի հայութեան թիւը 45 հազար էր, այսօր  20 հազարը չանցնիր: Եւ ինչու՞  մնացած են այդ 20 հազարը:

Իմ օրինակով խօսիմ. Հալէպի մէջ հիմա միայնակ կ’ապրիմ, տիկինս մէկ տարի առաջ մահացաւ: Երեք մանչ զաւակներ ունիմ. Սեւակը հոս է, երեք տարի է` Հայաստանի մէջ կ’ապրի, մինչ այդ Ղարաբաղ էր: Ունի մէկ զաւակ. Անդրանիկ  անունով: Երկու միւս զաւակներս` Սերոբը եւ Սարոն, Քաթար կ’աշխատին: Ես մինակ կ’ապրիմ Հալէպ: Շատերը ինծի կը հարցնեն` եթէ զաւակներդ Հալէպ չեն, դուն ինչու՞  կը շարունակես այնտեղ մնալ: Այս հարցին ես միայն մէկ պատասխան ունիմ, շատ պարզ ու յստակ պատասխան` 3 զաւակներու փոխարէն այսօր ես Հալէպի մէջ 500 զաւակ ունիմ (յուզուելով-հեղ.), այդ պատճառով չեմ կրնար ձգել անոնց:

Հետեւաբար, այն մարդիկ, որոնք այսօր կը շարունակեն Սուրիա մնալ, բոլորն ալ իրենց պատճառները ունին այնտեղ մնալու: Իսկ մենք ալ պարտաւոր ենք անոնց զաւակներուն պահապան ըլլալու:

Հոս արժէ մատնանշել մեր ազգային իշխանութիւններու աշխատանքը: Երեւակայեցէք, մենք այնտեղ ունինք երիտասարդներ, որոնք պահակութիւն  կ’ընեն, կը պահպանեն մեր դպրոցները, երբ մենք հանգիստ քնացած կ’ըլլանք: Ունինք երիտասարդներ, որոնք մեր եկեղեցիները, հայկական թաղամասերը կը պաշտպանեն: Եւ երբ որեւէ օտար մեքենայ  տեսնեն հայկական թաղամասի մէջ, անմիջապէս պէտք է մօտենան, ստուգեն, իմանան, թէ ինչ է, չըլլայ, թէ ականապատ է: Մենք նման պայմաններու մէջ կ’ապրինք Սուրիա, եւ շատերը այդ մասին չեն գիտեր: Զոհեր  տուած ենք, նահատակներ: Ցաւօք, իրողութիւնը այս է:

Ի ցաւ սրտի կ’ըսեմ, որ քիչ մը աւելիով պէտք է հետաքրքրուողներ ըլլան Սուրիոյ գաղութի իրավիճակով, որպէսզի կարենանք մեր դպրոցները պահել, մեր աղքատ ընտանիքները պահել, մեր ծերերը, որոնք այսօր միայնակ  մնացած են:

Այսպիսի կեանք կ’ապրի Սուրիան, այսպիսի վիճակ կ’ապրի Հալէպը:  Հալէպի մէջ 5 եկեղեցի ունինք, դժբախտաբար, այդ 5 եկեղեցիներէն միայն մէկը այսօր կը գործէ: Սուրբ Գէորգ Եկեղեցին ռմբակոծուած է, Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին նոյնպէս վնասուած է: Քառասուն Մանկունք եկեղեցին, որ 500 տարուան պատմութիւն ունի Հալէպի մէջ, այնպիսի շրջանի մէջ է այսօր, որ անկարելի է, որ մարդ այդ կողմերը կարենայ հասնիլ: Սուրբ Յակոբ եկեղեցին նոյնպէս քաղաքի այն մասին մէջն է, ուր նոյնպէս ապահով չէ: Կը մնայ միայն Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին, որ մեր դպրոցին կից է: Միակ եկեղեցին է, որն այսօր կը գործէ Հալէպի մէջ: Այստեղ կ’ուզեմ յիշել Շահան Սրբազանին: Երբ հրաժեշտ տալու համար այցելեցի իրեն, ըսաւ. «Կը յուսամ, որ շուտով կը վերադառնաս: Իսկ ես հոս մնացող եմ, ես ժողովուրդիս հետ պէտք է մեռնիմ…»: Ես այսօր հպարտութեամբ կը յիշեմ մեր Առաջնորդին, այն անձնուէր երիտասարդներուն, մարդոց, որոնց շնորհիւ գաղութը կայուն կը մնայ: Փա՛ռք Աստուծոյ…

– Պարո´ն Անդրանիկ, շնորհակալութիւն Ձեզի զրոյցին համար: Եւ տայ Աստուած, որ Սուրիոյ մէջ օր առաջ խաղաղութիւն հաստատուի:

– Ես կը յուսամ, որ շուտով խաղաղութեան աղաւնին կը վերադառնայ Սուրիա, որպէսզի մենք կարենանք կրկին անգամ մեր ազգային կեանքը վայելել, մեր եկեղեցիները, մեր դպրոցները վայելել: Բոլոր անոնք, որոնք դուրս ելան այս դժուար պայմաններու բերումով, ու եթէ դուրսը յաջողութիւն չեն գտած, վերադառնան իրենց բոյնը, վերադառնան Սուրիա: Իսկ անոնց, որոնք Հայաստանի մէջ հաստատուած են, կը ցանկամ հետեւեալը ըսել. հայրենիքը բառ մը չէ, հայրենիքը լոկ հասկացողութիւն մը չէ: Հայրենիքը այն զգացումն է, ապրումն է, որ մենք ի ծնէ լսած ենք, լսած ենք մեր ժողովուրդին մասին, պատմութեան մասին: Պէտք է ցանկայի, որ հայրենիքի անունը միշտ բարձր պահուի: Հայրենիքը կ’ընէ այն, ինչ կրնայ, իր սահմաններուն մէջ, եւ մենք այդ ամէնուն համար շնորհակալ ենք:

Միեւնոյն ժամանակ շնորհակալ ենք մեր բոլոր կազմակերպութիւններուն, որոնք տէր ու պաշտպան կանգնած են գաղութին: Շնորհակալ ենք մեր բոլոր բարերարներուն, որոնք պաշտպան կանգնած են, ապրուստ կ’ապահովեն չքաւոր ընտանիքներուն:

Յաջողութիւն կը մաղթեմ մեր ժողովուրդի բոլոր զաւակներուն եւ խաղաղութիւն Սուրիոյ եւ յառաջադիմութիւն Մայր Հայրենիքին` Հայաստանին: Վարձքերնիդ  կատար, ողջ մնաք…

Հարցազրոյցը` Լուսինէ Աբրահամեանի

Scroll Up