Սուրիոյ Հայ Համայնքի Պատմութեան Ուսումնասիրութիւնը Սկսած Էի, Երբ Դեռ Ուսանող Էի Լիբանանի Մէջ. Անի Ֆիշենկճեան

Վերջերս Երեւանի մէջ լոյս  տեսած է պատմական գիտութիւններու թեկնածու, ՀՀ ԳԱԱ Պատմութեան հիմնարկի Սփիւռքի եւ գաղթօճախներու բաժինի եւ Հր. Աճառեանի անուան լեզուի հիմնարկի արեւմտահայերէնի բաժինի գիտաշխատող, հայաստանաբնակ սուրիահայ Անի Ֆիշենկճեանի «Սուրիոյ հայ համայնքի պատմութիւնը. 1946-1970թթ.» գիրքը, որուն շուրջ հեղինակին հետ զրուցած է «Հայերն այսօր»-ը:

Յարգելի Անի, ի՞նչը առիթ հանդիսացաւ գրելուՍուրիոյ հայ համայնքի պատմութիւնը. 1946-1970թթ.»գիրքը: Ինչո՞ւ յատկապէս ընտրուած է 1946-1970 թուականները:

Սուրիոյ հայ համայնքի պատմութեան հետազօտութիւնը սկսած էի, երբ Լիբանանի Համազգային հայագիտական բարձրագոյն հիմնարկին երկրորդ կարգի ուսանող էի։1997 թ.բախտ վիճակուեցաւ ուսումս կատարելագործել Երեւանի պետական համալսարանէն ներս եւ 1998 թ. «Պետական քննական յանձնաժողովի յատուկ որոշմամբ» շնորհուեցաւ Պատմութեան Մագիստրոսի աստիճան /Դիպլոմ/։ (Դիպլոմայինի թեման՝ «Սուրիահայ մամուլը 1920-1980 թթ.» անտիպ)։ Նոյն թուականին ԵՊՀ-ի Պատմութեան բաժանմունքի տնօրէն՝Բաբգէն Յարութիւնեանի (պատմ. գիտ. դոկտոր, փրոֆ., ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ) եւ Հայոց պատմութեան ամպիոնի վարիչի՝ Լենդրուշ Խուրշուդեանի  (պատմ. գիտ.դոկտոր, փրոֆ., ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս) որոշումով դարձայ հայցող եւ որպէս թեմա հաստատեցին «Սուրիոյ հայկական համայնքը 1946-1971 թուականներուն», իսկ գիտական ղեկավար՝պատմական գիտութիւններու թեկնածու, փրոֆէսոր Պետրոս Յովհաննիսեանը։

Պատասխանելով այն հարցին, թէ ինչո՞ւ այս ժամանակաշրջանը։

Մեր բոլորին ծանօթ է Հ. Խ. Թուփուզեանի գիտական եւ բովանդակալից մենագրութիւնը, որուն խորագիրն է «Սիրիայի եւ Լիբանանի հայկական գաղթօջախների պատմութիւն 1841-1946 թթ.» /Երեւան, 1986/։ Հետագայ տարիներուն թէեւ այս համայնքներուն մասին հրապարակուած էին գիտական յօդուածներ, սակայն մինչ այդ չկար, կը բացակայէր ամբողջական աշխատութիւն, որ կը ցոլացնէր 1946-էն ետք ինկած ժամանակահատուածի, յատկապէս Սուրիոյ հայ համայնքի քաղաքական, տնտեսական, ընկերային եւ կրթաշմակութային կեանքը։ Ուստի վերեւ յիշուած մեծերու յանձնարարական էր, որ ես կատարէի այդ աշխատանքը։ Եւ ես որպէս Սուրիոյ հայ համայնքի զաւակ ստանձնեցի պարտականութիւնը։

Այսպէս սկսաւ այս մենագրութեան պատմութիւնը։

2004 թ. ՀՀ ԳԱԱ ՊԻ դահլիճէն ներս կայացաւ «Սուրիոյ հայկական համայնքը 1946-1971 թուականներուն» իմ ատենախօսութեան հրապարակաւ պաշտպանութիւնը եւ շնորհուեցաւ Պատմական գիտութիւններու թեկնածուի կոչում։ Ընդունուած կարգի համաձայն պէտք էր հրապարակուէր իմ մենագրութիւնը, սակայն Հալէպ վերադարձիս Սուրիահայ Օգնութեան Խաչի Շրջանային Վարչութիւնը յանձնեց 90-ամեայ իրենց կանացի կազմակերպութեան գործունէութեան յուշամատեանի պատրաստութիւնը, որ 5 տարի պրպտումէ եւ աշխատանքէ ետք լոյս տեսաւ 2010 թ. /Հալէպ/։

2014 թ. Երեւան գտնուելով ՀՀ ԳԱԱ ՊԻ տնօրէնի՝ակադեմիկոս Աշոտ Մելքոնեանի յանձնարարականով այդ ատենախօսութեան աշխատանքը վերսկսայ, խմբագիր նշանակուեցաւ փրոֆ.Պետրոս Յովհաննիսեանը։ Աւելի ուշ խմբագիր հանդիսացաւ պատմական գիտութիւններու դոկտոր Ռուբէն Սահակեանը, իսկ գրախօս՝ բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու Արծուի Բախչինեանը։

Նոր արխիւներով եւ գրականութեամբ հարստացած, որպէս մենագրութիւն այսօր կը յանձնեմ գիտական շրջանակին եւ ընթերցող հասարակութեան դատին։

– Ի՞նչ պարունակութիւն, բաժիններ ունի, ի՞նչ է ըսելիքը եւ որո՞ւն ուղղուած է:

Մենագրութիւնը ունի ներածութիւն, չորս գլուխներ իրենց ենթագլուխներով, մատենագիտական ցանկ, անձնանուններու եւ տեղանուններու ցանկ, արաբերէն եւ անգլերէն ամփոփում։ Մենագրութիւնը հարստացած է համայնքի պատմութեան առնչուող պատկերներով /33/ եւ փաստաթուղթերով /6/։ Գիրքին մէջ ներկայացուած են՝

-Համայնքի ձեւաւորման /կազմաւորման/ տարիները եւ ազգային իշխանութեան առաջ ծառացած դժուարութիւնները, ֆրանսական մանդատի տարիներուն ֆրանսական իշխանութեան վերաբերմունքը Սուրիոյ հայ համայնքի նկատմամբ, համայնքային կեանքը, հայերու մասնակցութիւնը Սուրիոյ բանակին /համառօտ/ եւ այլն։

-Սուրիոյ անկախութեան տարիներուն տեղի ունեցած իրադարձութիւններու լոյսին տակ հայերու մասնակցութիւնը այդ պայքարին։ Յետանկախութեան /1946-էն ետք/ տարիներուն հայերու մասնակցութիւնը երկրի վերելքին, Հայրենիք-Սփիւռք մշակութային առնչութիւններն ու Սուրիա-Խորհրդային Միութիւն տնտեսական կապերը եւ այլն։

-Հայրենադարձութիւն։

-Կրթամշակութային կեանքը /կրթական կեանք, դպրոցներ, գրական, երաժշտական, թատերական, մամուլ ․․․․(համառօտ)/, նաեւ բարեսիրական կազմակեպութիւններու, մշակութային, մարզական եւ հայրենակցական միութիւններու գործունէութիւնն ու առաքելութիւնը համայնքի կեանքէն ներս։

Ողջ աշխարհը, համայն հայութիւնն ու ի մասնաւորի համայնքի զաւակները քաջ կը գիտակցին Սուրիոյ Արաբական Հանրապետութեան մատուցած ծառայութիւնը Թուրքիոյ կողմէ կազմակերպուած անմարդկային արարքին հետեւանքով Հալէպ ապաստանած տարագիր ու տարաբախտ, անօթեւան հայերուն, որբերուն եւ որբայրիներուն։ Կիլիկեցի հայերն ու Արեմտահայաստէն այնտեղ ապաստանող հայերը այդ հողաշերտին վրայ ապաստան փնտռեցին, որպէսզի հայրենիքի հետ իրենց հոգեւոր կապը ամրապինդ մնայ՝ յոյս ունենալով, որ օրին մէկը պիտի բացուէին Կիլիկիոյ երկիր դրախտավայրի դռները եւ պիտի վերադառնային վերակառուցելու իրենց քանդուած շէները։ Սուրիահայը թէ՛ Սուրիոյ մէջ եւ թէ Սուրիայէն դուրս դարձաւ արեւմտահայոց մշակոյթի ու բարքերու աւանդակիրն ու տարածողը՝ պատշաճեցնելով տեղի պայմաններուն եւ նոր երանգ տալով հայոց դարաւոր մշակոյթին։ Սփիւռքի համապարփակ պատմութեան ուսումնասիրութիւնը պիտի վկայէ մեր ըսածին։

Այսօր պատմութիւնը կրկնուելով մենք ականատես եղանք այն փաստին, որ սուրիահայերէն ոմանք սուրիական պատերազմի հետեւանքով նախընտրեցին ապաստան գտնել իրենց մայր հայրենիքին մէջ․ եւ այս պատահականութեան արդիւնք չէ, այլ ցեղի ոգեկանչը, որ դարեր շարունակ մենք կրած ենք մեր արեան մէջ։

– Ի՞նչ աղբիւրներէ  օգտուած էք:

Ուսումնասիրած ենք՝

-Հայաստանի ազգային արխիւի ֆոնտերը, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան արխիւատան Բերիոյ հայոց թեմի արխիւները /Լիբանան/, Բերիոյ հայոց թեմի եւ Սուրիահայ օգնութեան խաչի Շրջանային եւ տեղական մասնաճիւղերուն արխիւները /Հալէպ/։

-Հայրենի եւ սփիւռքահայ պատմաբաններու մենագրութիւններն ու գիտական յօդուածները։

-Հայրենի եւ սփիւռքահայ, ինչպէս նաեւ արաբական մամուլը։

-Մարզական, հայրենակցական, մշակութային միութիւններու յուշամատեանները։

-Անտիպ յուշեր։

Այցելութիւններ կատարած ենք, բացի Հալէպէն, Սուրիոյ տարբեր հայկական համայնքներ եւ հանդիպում-զրոյց ունեցած ենք համայնքի պատասխանատուներու հետ /Գամիշլի, Տէրիք, Ռաս Ուլ Այն, Հասիչէ, Լաթաքիա, Դամասկոս/։

5- Փորձենք հակիրճ բնութագրել Սուրիոյ հայկական համայնքի պատմութիւնը թէ հետեւելով ձեր գիրքի նիւթին, եւ թէ, ընդհանրապէս, ապա ինչպիսի՞ն է այն, ի՞նչ հետք  ձգած է  ոչ միայն ազգային կեանքին, այլեւ Սուրիոյ պատմութեան մէջ:

1946-1970 թթ. ընդգրկող ժամանակահատուածը Սուրիոյ Արաբական Հանրապետութեան նոր եւ նորագոյն պատմութեան ամենախնդրահարոյց, ամենահանգուցային շրջաններէն է, եւ տուեալ թուականներու Սուրիոյ հայ համայնքի պատմութեան ուսումնասիրութիւնը ունի գիտական, քաղաքական մեծ կարեւորութիւն եւ այժմէականութիւն:

Սուրիոյ հայ համայնքի այդ ժամանակաշրջանի պատմութեան շարադրանքին զուգահեռ անդրադարձած ենք Սուրիոյ Արաբական Հանրապետութեան պատմութեան /համառօտ/, որովհետեւ իւրաքանչիւր ժամանակահատուածի ներքին՝ քաղաքական, տնտեսական եւ ընկերային ու արտաքին-տարածաշրջանային իրադարձութիւնները իրենց դրական եւ բացասական ազդեցութիւնը ունեցած են համայնքի, յատկապէս, տնտեսական եւ կրթամշակութային կեանքին։

Հակառակ յարուցուած բազմապիսի խոչընդոտներուն համայնքը կրցած է յաղթահարել այդ դժուարութիւնները՝ շնորհիւ բանիմաց ազգայիններու եւ համայնքապետերու։

Պետական գործիչներ, սուրիացի արաբ մտաւորականներ միշտ ալ գովեստով արտայայտուած են հայերու բերած նպաստի մասին, յատկապէս երկրի տնտեսութեան եւ արհեստագործութեան բնագաւառէն ներս։ Մեծ հայրենադարձութեան /1946-1948 թթ․/ տարիներուն յաճախ հարց տուած են, թէ հայրեը ինչո՛ւ կը լքեն Սուրիան եւ կը մեկնին Հայաստան․«Միթէ իրենք՝ արաբները, որեւէ ձեւով թերացած են իրենց պարտականութիւնը կատարելու» եւ այլն։

Արդ, այս ժամանակաշրջանի մասին կարելի է հատորներ գրել․ մեր մենագրութիւնը կրնայ ուրուագիծ մը հանդիսանալ հետագայ հետազօտողներուն։

– Գիրքն արդեօ՞ք կ՛ունենայ շարունակութիւն:

Այո՛։ Գիրքը ունի շարունակութիւն։ 2016 թ․ ՀՀ ԳԱԱ ՊԻ գիտխորհուրդի եւ Սփիւռքի եւ գաղթօճաներու բաժինին կողմէ հաստատուած է Սուրիոյ հայ համայնքի1971-2011 թթ․ ինկած ժամանակահատուածի պատմութեան ուսումնասիրութիւնը։ Թեման մեծաւ մասամբ ուսումնասիրուած է․շարադրանքը արդէն սկսած ենք, բայց թէ երբ կը հրապարակուի ոչինչ կրնամ ըսել։

– Եւ վերջին հարցը. ինչպէ՞ս կը տեսնէք Սուրիոյ հայ համայնքի պատմութիւնը այսօր, ապագային…

Սուրիոյ հայ համայնքի այսօրն ու ապագան կախեալ է Սուրիոյ անվերջանալի պատերազմի եւ տարածաշրջանային ներքաղաքական, ներհամայնքային խնդրիներէն, ինչպէս նաեւ գերտէրութիւններու «ախորժակէն»։ Համայնքային կեանքը այսօր կը շարունակուի, բայց անոր գոյերթի պատմութիւնը խորը ուսումնասիրութեան կարիքը ունի։ Այս կամ այն երեւոյթէն մեկնելով կարելի չէ եզրակացութիւններու յանգիլ։

Զրոյցի աւարտին կ՛ուզեմ շնորհակալութիւն յայտնել ՀՀ ԳԱԱ ՊԻ տնօրէնութեան, գիտխորհուրդի պատմաբաններուն, Սփիւռքի եւ գաղթօճաներու բաժինի բոլոր գործընկերներուս, մենագրութեանս լոյս ընծայման աջակցող իմ մեկենասներուն,

նաեւ բոլոր անոնց, որոնք նպաստեցին այս աշխատանքին նկարներ տրամադրելով:

Եւ վերջապէս՝ ձեզի սիրելի Լուսինէ։

Լուսինէ Աբրահամեան

Scroll Up