«Նկարահանած Ֆիլմերու Միջոցով Փորձած Ենք Վերականգնել Պատմութիւնը». Տիգրան Պասկեւիչեան

«Հայերն այսօր»-ի զրուցակիցը լրագրող, սենարիստ Տիգրան Պասկեւիչեանն է:

-Պարոն Պասկեւիչեա՛ն, վերջին տարիներուն խորամուխ  եղած էք հայրենադարձութեան թեմայի ուսումնասիրութեան:  Ինչը ձեզ յանգեցուց այդ մտքի՞ն:

-Այս հարցն ինծի յաճախ կու տան: Նաեւ կը հարցնեն` արդեօք ընտանիքս հայրենադա՞րձ է, որ ձեռնարկած եմ նման նախագիծ: Հայրենադարձ ընտանիքէ չեմ, բայց մանկութիւնս անցած է անոնց շրջապատին մէջ` հարեւաններ, ընտանիքի բարեկամներ, դպրոցական ընկերներ: Յետոյ անոնք անհետացան: Ես գիտէի` ուր կ’երթան, բայց չէի գիտեր` ուրկէ, երբ եւ ինչպէս եկած էին: Եւ  օր մը, երբ աղջկաս պատմութեան դասագիրքը կը թերթէի, տեսայ, որ 1946-1949-ի Մեծ հայրենադարձութիւնը ներկայացուած է ընդամէնը մէկ տողով: Այդպէս գործընկերներուս հետ որոշեցինք վաւերագրական ֆիլմ նկարել հայրենադարձութեան մասին: Սկսանք ուսումնասիրել թեման, որ, կարելի է ըսել, դուրս  մնացած էր թէ՛ խորհրդային եւ թէ՛ անկախ Հայաստանի պատմագրութեան ուշադրութենէն:

 -Տեղեակ եմ, որ հայրենադարձութեան թեմայով երեք ֆիլմ  նկարահանած էք: Մանրամասնէք, խնդրեմ, ֆիլմերու մասին:

–Արդէն ըսի, որ սկիզբը մտադիր էինք մէկ ֆիլմ նկարել, բայց թեման այնքան ծաւալուն էր, որ ստիպուած եղանք բաժնել երեք մասի: 2011-ին եղաւ «Դարձ ի շրջանս իւր» նախագիծի առաջին ֆիլմը` «Անծանօթ իմ Հայրենիք», որ կը ներկայացնէ բուն ներգաղթն` իր քաղաքական նախապատմութեամբ, այսինքն` 1945-1949 թուականները: Երկրորդը` «Օ՜, Հայրենիք, սառն ու անուշ», 1946-1956-ին հայրենադարձներու նկատմամբ եղած քաղաքական հալածանքի եւ 1949-ի յունիսի 14-ի աքսորի մասին է: Երրորդը` «Վերջին երազանք կամ Game Over» 1956-էն հայրենադարձներու շրջանին երեւակուած արտագաղթի միտումները կը ներկայացնէ: Ի լրումն երկրորդ ֆիլմի` ՌԴ Ալթայի երկրամասի մէջ նկարահանեցինք «Կենսագրութեան կանոններ» վաւերագրութիւնը, որուն մէջ տեղացի ռուսերը, գերմանացիներն ու այլ ազգերու մարդիկ կը յիշեն աքսորեալ հայերուն: Այսպէս մէկուն փոխարէն երեք-չորս ֆիլմ ստացուեցաւ:

Ֆիլմերը, կարելի է ըսել, քառաշերտ են: Հիմքին մէջ ականատեսներու վկայութիւններն են, որոնք կը հաստատուին կամ ճշգտրուին հայաստանցի, սփիւռքահայ եւ ռուս պատմաբաններու խօսքով: Օգտագործած ենք արխիւային հարուստ նիւթ, ներառեալ նաեւ` ականատեսներու գզրոցներէ եւ ժամանակի իրողութիւնները արձանագրող տեղեկատուուական ժապաւէն` Հայաստանի եւ Ռուսաստանի ֆիլմադարաններէն:

Նախագիծն իրականացուցած է «Վերսուս» արուեստանոց, որ արդէն շուրջ քսան տարի կը զբաղի փաստավաւերագրական ֆիլմերու եւ հաղորդումներու արտադրութեամբ:

-Ի՞նչ յաջողութիւններ  գրանցած են ֆիլմերը: Հայաստանէն բացի, այլ երկիրներու մէջ  ցուցադրուած ե՞ն:

-Երեւանի եւ Հայաստանի մարզերուն մէջ երեք տասնեակէ աւելի ցուցադրութիւններ  եղած են: Բացի այդ` ֆիլմերը ներկայացուած են սփիւռքահայ համայնքներու մէջ` ԱՄՆ, Ֆրանսա, Գանատա` ուղեկցուելով բուռն քննարկումներով: Որպէս պատմութեան կարեւոր հատուածներու հետազօտման արդիւնք` ատոնք ուշադրութեան արժանացած են ԱՄՆ-ի Միչիկընի, Արիզոնայի, ՌԴ Նովոսիպիրսկի, Իրկուտսկի, Պառնաուլի համալսարաններու, Փարիզի Արեւելեան լեզուներու եւ քաղաքակրթութիւններու հիմնարկին (INALCO) կողմէ, դարձած գիտական հաւաքներու քննարկման առարկայ: «Անծանօթ իմ Հայրենիք» ֆիլմը ցուցադրուած է Մոսկուայի «Մեմորիալ» կեդրոնին մէջ կազմակերպուած «2-րդ աշխարհամարտի գաղթականութեան հետեւանքները» ռուս-ֆրանսական գիտաժողովին: Մինչ օրս ալ հրաւէրներ կը ստանանք գիտակրթական տարբեր հաստատութիւններէ: Օրինակ` ապրիլին «Կենսագրութեան կանոններ» ֆիլմը պիտի ներկայացուի Ս. Փեթերսպուրկի` Իոֆէի ընթերցումներուն մէջ, որ հասարակագիտական քննարկումներու միջազգային հեղինակաւոր հարթակ է:

Ինչ կոչ  կ’ուզէիք յղել մարդոց այս ֆիլմերուն միջոցո՞վ:

–Մեր առջեւ որեւէ կոչ կամ ուղերձ յղելու խնդիր չենք դրած: Մեր նպատակն է վերապատմել պատմութիւնը` ականատեսներու վկայութիւններու եւ արխիւային նիւթերու համադրմամբ` այն հասցնելով հնարաւոր առաւել հաւաստիութեան: Անցած ութ տարուան ընթացքին հարիւրէ աւելի հարցազրոյցներ ըրած ենք նախկին ներգաղթողներու եւ անոնց ժառանգներու հետ: Ատոնց մէջ կան եւ՛ պատմականօրէն հաւաստի դրուագներ, եւ՛ առարկայական պատկերացումներ, եւ՛ յուզական պոռթկումներ:

Զտելով բանականը, համեմատելով ատոնք արխիւներու մէջ եղած փաստերուն, գիտական նիւթերուն հետ,փորձած ենք վերականգնել պատմութիւնը: Քսաներորդ դարու կէսերէն համաշխարհային պատմագիտութեան մէջ բանաւոր պատմութեան (oral history) կիրառումը դարձած է գերակայ մեթոդ եւ, գուցէ, հէնց անով  մեր արտադրանքը կը հետաքրքրէ գիտական կեդրոններուն ու համալսարաններուն:

–Կը գործէ www.hayrenadardz.org կայքը: Ինչ նպատակով  ստեղծուած է ա՞յն:

–Աշխատանքի ընթացքին ահռելի քանակութեամբ նիւթ կը հաւաքուէր, որ բնականաբար ամբողջութեամբ չէր կրնար ներառուիլ ֆիլմերու մէջ, քանի որ ատոնց տեւողութիւնը սահմանափակ է: Այն հանրութեան սեփականութիւնը դարձնելու համար որոշեցինք ստեղծել  կայքէջ եւ տեղադրել համացանցի վրայ: Այս գործին մէջ մեզի անգնահատելի աջակցութիւն ցուցաբերեց «Գալուստ Կիւլպէնկեան» հիմնադրամը: Կայքն արդէն երեք տարի կը գործէ, բայց անընդհատ թարմացման, որոշ բաժիններ վերակառուցելու, անգլերէն թարգմանութիւններն ապահովելու համար կարիք ունինք լրացուցիչ աջակցութեան:

Չէք մտածած հայրենադարձութեան լաւագոյն օրինակներու վերաբերեալ ֆիլմ նկարահանե՞լ:

–Գիտէ՞ք, այս թեման անսպառ է: Թէ՛ Հայաստանի, թէ՛ Սփիւռքի մէջ ցուցադրութիւններէն յետոյ մարդիկ կ’առաջարկեն, կը յորդորեն կամ կը պահանջեն շարունակութիւն: Այո՛, պէտք է անպայման ֆիլմ նկարել հայրենադարձներու մասին, որոնք խորհրդային տարիներուն չլքեցին Հայաստանը` համարելով այն վերջին հանգրուան: Արժէ առանձին ներկայացնել 1962-1964 եւ յետագայ տարիներու ներգաղթը, որ, համաձայն արխիւի մէջ պահուող պետական փաստաթուղթերու, կազմակերպական առումով շատ տարբեր  եղած է նախորդներէն: Պէտք է պատմել այն ընտանիքներուն մասին, որոնք անկախութենէն յետոյ  հաստատուած են Հայաստանի մէջ: Առանձին թեմա է սուրիահայերու ներգաղթը` խնդիրներու բարդութեամբ եւ բազմազանութեամբ զգալիօրէն տարբեր միւսներէն: Կարեւոր է անդրադառնալ նաեւ 1960-1980-ականներուն արտագաղթածներու սերունդներու խնդրին,  բան մը որ մշտապէս կարեւոր համարուած է Սփիւռքի մէջ մեր ֆիլմերու ցուցադրութիւններուն յաջորդած քննարկումներուն մէջ: Արտագաղթած հայրենադարձներէն շատերը որպէս երթալու հիմնաւորում ունեցած են երեխաներու ապագան, բայց այսօր կանգնած են ուծացման վտանգին առջեւ: Ուրեմն` անոնց սերունդներու կեանքը դիտարկելը եւս շատ կարեւոր է: Այս ամէնուն մասին  քանի մը օր առաջ խօսած ենք ՀՀ սփիւռքի նախարար Հրանոյշ Յակոբեանի հետ, եւ վաւերագրութեան միջոցով նման խնդիրներ արծարծելը, կը կարծեմ, արժանացաւ նախարարի հաւանութեան: Կը մնայ գտնել միջոցներ եւ իրականացնել նախագիծերը:

–ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսեան ՀՀ սփիւռքի նախարարութեան «Հայաստան–Սփիւռք»  6-րդ համաժողովին ժամանակ յայտարարեց` ամէն ջանք պիտի գործադրուի, որ Հայաստան 2040 թուականին առնուազն 4 միլիոն բնակիչ ունենայ: Ինչ է ձեր կարծիքն այս առումո՞վ:

–Բարի ցանկութիւն է, որուն հասնելու համար, ըստ իս, անհրաժեշտ է ստեղծել առողջ քննարկումներու մթնոլորտ: Հարցազրոյցներէն մէկուն մէջ Եգիպտոսէն 1948-ին հայրենադարձուած եւ 1970-ականներուն ԱՄՆ տեղափոխուած կին մը կ’ըսէր, որ կրկին Հայաստան վերադառնալու համար «ուժեղ, շատ ուժեղ պատճառ  հարկաւոր է»: Այդ պատճառը հնարաւոր չէ մատուցել կարգախօսի ձեւով: Ատիկա պէտք է ձեւաւորուի քննարկումներով: Ուժեղ պատճառ, որ պակաս կարեւոր չէ նաեւ մեր` այստեղ ապրողներուս համար:

Հարցազրոյցը` Գէորգ Չիչեանի

Յ.Գ.-կից կը ներկայացնենք «Անծանօթ ԻՄ Հայրենիք» եւ «Օ՜ , ՀԱՅՐԵՆԻՔ, ՍԱՌՆ ՈՒ Անուշ»  ֆիլմերու  գովազդներու յղումը, որոնց ձայնասկաւառակներու հաւաքածուն կարելի է ձեռք բերել Կլենտելի «Ապրիլ» գրախանութէն:

https://www.youtube.com/watch?v=HTKGZZ5dh0U

https://www.youtube.com/watch?v=Bm8p540zIEw

Scroll Up