«Թոնիր Հարսանեկան Գիւղ». Աւանդական Հեքիաթ, Որ Պիտի Ստեղծէ Նոր Հեքիաթներ

«Հայկ Երանոսեանի եւ Սիրարփի Լեռանէ Խօջաբաղեանի հարսանիքը «Թոնիր հարսանեկան գիւղին մէջ», մեր օրերու իրական հեքիաթ էր, դարի հարսանիք, քանի որ նմանը դեռ չէ եղած: Ես հայկականը պաշտող մարդ եմ: Այս հարսանիքն իր մէջ ամփոփած էր հայկական ծէսերու, նիստուկացի այն բոլոր նուրբ ու գեղեցիկ տարրերը, որոնք միշտ մենք ունեցած ենք: Այդ հրաշք օրերուն ընթացքին հիւրերը տեղափոխուած էին մէկ այլ աշխարհ: Ու հաւատացէ՛ք, մենք դեռ երկար ժամանակ կը շարունակենք հետաքրքիր լիցքեր ստանալ այդ ապրած օրերէն: Ես կը ցանկայի նշել նաեւ  շատ կարեւոր հանգամանք մը. հարսանեկան արարողութիւնն ունէր նաեւ ուսուցողական շատ խոր իմաստ այն ամէնուն մասին, որ շատերուն կողմէ մոռցուած է: Այդ պատճառով ալ այս հեքիաթը պէտք է հիմք հանդիսանայ, որ ստեղծուին նմանատիպ նոր հեքիաթներ, որ հայ ազգը իմանայ ու ճանչնայ իր ծէսերն ու աւանդոյթները: Հաւատացէ՛ք, այդ ամէնուն մէջ աւելի խոր իմաստութիւն կայ, քան մենք կրնանք պատկերացնել»:

Անի Հայրապետեանի այս խօսքերը 2017 թուականի օգոստոսին Սիւնեաց աշխարհի մէջ` Որոտնավանքի հպարտ, բայց խոնարհուած հայեացքի ներքոյ կայացած հայկական աւանդական հարսանիքի մասին են: Հարսանիք, որ ներկաներուն տեղափոխած էր մեր ազգային տեսակը բացայայտող  աշխարհ մը, որմէ մենք այսօր կամաց-կամաց կը հեռանանք: Հարսանիք, որուն իրականացումը նաեւ պատճառ դարձաւ  հետաքրքիր, միաժամանակ շատ կարեւոր գաղափարի մը իրականացման, որուն հիմքին մէջ մեր ազգային արժէքներու պահպանումն ու տարածումն է: Գաղափար, որուն իրագործողը կրնայ դառնալ մեզմէ իւրաքանչիւրը: Բայց ամէն ինչ սկիզբէն:

«Հայերն այսօր»-ի հետ զրոյցին կը պատմէ Սիրարփի Լեռանէ Խօջաբաղեան.

«Թոնիր հարսանեկան գիւղ» (TonirWeddingVillage) նախագիծի գաղափարը ծնաւ անհրաժեշտութենէն: Երբ Հայկի հետ որոշեցինք ամուսնանալ, կը մտածէինք, որ անպայման պէտք է աւանդական  հարսանիք ունենանք: Սկսանք փնտռել տարբեր կառոյցներ, գործակալութիւններ, որոնք կ’օգնէին մեր երազանքն ու որոշումը իրականութիւն դարձնել: Նաեւ  ցանկութիւն մը ունէինք. բոլոր հիւրերը պէտք է տարազով ըլլային եւ հարսանիքն անպայման պէտք է տեղի ունենար Սիւնիքի մէջ:

Այդ ընթացքին էր, որ ձեռք բերի Գայեանէ Շագոյեանի «7 օր, 7 գիշեր» գիրքը: Վերջինս առիթ դարձաւ, որ Հայկի հետ սկսանք ազգագրագէտներու գործերը ուսումնասիրել: Պարզեցինք, որ իրականութեան մէջ այնպիսի ենթակառուցուածք, գործակալութիւն չկայ, որ աւանդական հարսանիքի մասին համապարփակ խորհրդատուութիւն, ծառայութիւն կրնայ առաջարկել: Որոշեցինք, սակայն, ետ չկանգնիլ, չնահանջել եւ մեր ուժերով իրականացնել: Քանի որ պէտք է որոշակի աշխատանք տանէինք այդ ուղղութեամբ, մտածեցինք այն դարձնել ծրագիր, որ կը ծառայէ նաեւ հանրութեան:

Ինչու՞ գիւղ…, որովհետեւ աւանդական հարսանիքը շատ ամուր կապեր ունի գիւղի հետ: Հիմնականին մէջ գիւղական միջավայրին մէջ պահպանուած են մեր աւանդոյթները, ուր եւ հնարաւոր է այդ

ամէնը վերականգնել:

Ինչու՞ թոնիր… երկար կը մտածէինք` ինչ անուանել նախագիծը: Պատասխանը գտանք մեր ուսումնասիրութիւններու ու փնտռտուքներու ժամանակ: Թոնիրը նոյն օճախն է` ընտանիքի, յաւերժութեան խորհրդանիշը: Հայկական օճախներուն մէջ ընտանիքի անդամները միշտ թոնիրի շուրջ  հաւաքուած են: Իսկ երբ նոր ընտանիք կը ստեղծուի, այսպէս ըսած` նոր թոնիր կը վառուի: Նաեւ  շատ մոռացուած սովորոյթ մը. ժամանակին պսակի խորհուրդը թոնիրի շուրջ  կատարած են, որ կոչուած է Թոնիրի պսակ:

Եւ… հետաքրքիր հանգամանք մը, երբ լատինատառ կը գրես թոնիր` tonir, կը կարդացուի տօնիր` ներառելով իր մէջ տօնել իմաստը: Եւ ասիկա սոսկ զուգադիպութիւն չէ, չէ՞ որ հարսանիքը իւրատեսակ տօն է:

Այսպէս ծնաւ «Թոնիր հարսանեկան գիւղ» նախագիծը: Մեր ուսումնասիրութիւնները երկու տարի տեւեցին: Այդ ընթացքին խօսեցանք ազգագրագէտներու, երաժշտագէտներու հետ, փորձեցինք հասկնալ մեր աւանդոյթները:

Յաջորդ քայլը հարսանեկան գիւղի ընտրութիւնն էր: Կը մտածէինք, որ այն պէտք է անպայման Սիւնիքի մէջ ըլլայ: Ես արմատներով Գորիսէն եմ, ամուսինս` Հայկը, Սիսիանէն: Քանի որ եկեղեցին` Որոտնավանքը, արդէն ընտրած էինք, որոշեցինք եկեղեցւոյ մօտ գիւղ փնտռել: Որոտնավանքը 10-րդ դարու  չքնաղ վանական համալիր մըն է, որ, սակայն, այսօր խոնարհած է, վաղուց չի գործեր: Մենք կը ցանկանք, որպէսզի նախագիծն օգնէ Որոտնավանքին կրկին «Ոտքի կանգնիլ»:

Որոտնավանքէն 1 քմ հեռաւորութեան վրայ կը գտնուի Վաղատին գիւղը, ուր ես եւ Հայկը հայրական կողմէ արմատներ ունինք: Գացինք գիւղ, ուր վերջին անգամ 4 տարեկանին գացած էի: Երբ տեսանք գիւղը, ծանօթացանք անոր հնարաւորութիւններուն, որոշեցինք դարձնել այն վայրը, ուր կեանքի կը կոչենք մեր նախագիծը` այդպիսով նպաստելով գիւղի զարգացման:

Վաղատինը շատ գեղեցիկ գիւղ է, եղանակը քիչ մը  խոնաւ է, ամբողջութեամբ ծածկուած է ընկուզենիներով, իսկ կասկադային, բարձրացող լեռներու գեղեցկութիւնը բառերով հնարաւոր չէ նկարագրել: Մօտ 500-700 բնակչութիւն ունեցող գիւղին մէջ, ցաւօք, շատ լքուած տուներ կային: Անմխիթար վիճակի մէջ  կը գտնուէր դպրոցը: Որոշեցինք այդ գիւղին մէջ կեանքի կոչել մեր նախագիծը: Արդէն ընտրած ենք  քանի մը տուն, որոնք թէեւ լքուած են, բայց ունին բոլոր հնարաւորութիւնները մեր նախագիծին մաս կազմելու եւ հարսանեկան ծէսերու իրագործման համար: Այդ ամէնը պէտք է նորոգուի, որպէսզի ծառայէ իր բուն նպատակին:

Եւ ամենակարեւորը, ինչու որեւէ վայրի մէջ կառուցել հարսանեկան գիւղ, երբ Հայաստանի մէջ այնքան շատ գիւղեր կան, որոնք շատ գեղեցիկ են եւ մեծ հնարաւորութիւններ ունին:

Քիչ մը առաջ անցնելով` ըսեմ, որ մեր հարսանիքի որոշ մասը այդ գիւղին մէջ կազմակերպեցինք:

Վաղատին գիւղին մէջ կը գտնուէր մեր քաւորին տունը, ուր եւ կատարեցինք քաւորի, փեսայի տան բոլոր ծէսերը: Հարսի տան ծէսերը Գորիսի մէջ ըրած ենք, բայց երբ հարսանեկան գիւղը պատրաստ ըլլայ, այդ ամէնը կ’իրականացուի Վաղատին գիւղին մէջ, ուր եւ կ’ապրին հարսանիքի մասնակիցները` հարսնաքաւորները:

Մեր հարսանիքի օրինակով ցոյց տուինք, որ երազանքը հնարաւոր է իրականութիւն դարձնել, յատկապէս, երբ այդ երազանքը քու նախնիներուդ մոռցուած աւանդոյթներու վերհանումն է: Այսօր, եթէ ոեւէ մէկը ցանկայ աւանդական հարսանիք կազմակերպել, մենք կրնանք իրականացնել հարսանեկան խորհրդատուութիւն, տեղեկութիւններ հաղորդել ծէսերու, պարերու, երգերու մասին: Միայն ենթակառուցուաքային ծախսատար մասը դեռ չենք կառուցած, որովհետեւ համապատասխան ֆինասաւորում չունինք: Սակայն ատիկա չի խանգարեր հարսանիք իրականացնել: Քանի դեռ հարսանեկան գիւղը վերջնական կառուցուած չէ, կրնանք մէկ այլ գիւղի մէջ ընել` պատուիրատուներու նախընտրած վայրին մէջ: Այսօր արդէն  քանի մը պատուէր ունինք:

Ո՞ր մէկը ընտրել` աւանդականը, թէ՞ …

Նախ  կարեւոր յստակեցում մը. աւանդական հարսանիքը չի կրնար տեւել մէկ օր: Ծէսերն այնքան յագեցած են եւ այնքան կարեւոր, որ հնարաւոր չէ մէկ օրուան մէջ իրականացնել: Մարդիկ նախ եւ առաջ այս մտքին հետ պէտք է համակերպին: Ի հարկէ, «7 օր 7 գիշեր» չի տեւեր, ինչպէս մեր հեքիաթներուն մէջ: Մեր հարսանիքը, օրինակ, 4 օր տեւած է, իսկ հիմնական հիւրերը 2 օր եւ 2 գիշեր  մնացած են: Առնուազն այսքան ժամանակ պէտք է տրամադրել հարսանիքին:

Երբ կ’ուսումնասիրէինք մեր հարսանեկան աւանդոյթները, պարզեցինք, որ ատոնք գաւառէ` գաւառ, տարածաշրջանէ` տարածաշրջան, տարբեր են: Պէտք է կեդրոնանալ, թէ ամուսնացողներն արմատներով ուրկէ՞ են, ըստ ատոր եւ կառուցել հարսանեկան ծիսակարգը, որ նոյնպէս իւրատեսակ համ ու հոտ, ինքնատիպութիւն կրնայ հաղորդել հարսանիքին: Այսինքն, իւրաքանչիւր հարսանիք կրնայ  ըլլալ իւրօրինակ, չկրկնուող:

Մենք այնքան գեղեցիկ, հետաքրքիր հարսանեկան ծէսեր ունինք, որոնք այսօր միայն յիշողութիւններ են: Օրինակ` փեսային տունը կատարուող Գինեթափէքի ծէսը, երբ փեսան խաչեղբայր կ’ընտրէ: Հիմա խաչեղբայր կ’ընտրեն ցանկութեամբ, բայց ըստ աւանդութեան, իսկական փորձութիւն  եղած է, որուն ընթացքին մակարներն իրենց ուժերը չափած են, գինի  խմած, որմէ ետք  քաւոր ընտրած է ամենաարժանաւորներուն, որոնք կրնան մասնակցիլ հարսնառի ծէսին: Այդ օրը նաեւ Թագուորի ծառը  կապած են եւ աճուրդի հանած, որուն ընթացքին ամենալաւ սեղան խոստացող մակարին ընտրած են  խաչեղբայր: Յետոյ խաչեղբօր հետ փեսային լողացուցած են, հագցուցած, որմէ յետոյ հարսի հագուստներն ուղարկած են վերջինիս տուն ու գացած անոր ետեւէն:

Այս ամէնը  ամբողջ օր մը փեսային տունը իրականացուող ծէսեր են` մինչեւ հարսանեկան բուն ծէսը:

Միեւնոյն ժամանակ հարսին տունը նորահարսը ծաղկոցաւոր աղջիկներու հետ իր ծէսերը  կատարած է. Հինադրէք, Գաթաթուխ, Ալիւրմաղէք եւ այլն:

Այնուհետեւ կը սկսի բուն հարսանեկան ծէսը` Հարսնառը, որ շատ ուրախ կ’անցնի եւ բառերով հնարաւոր չէ նկարագրել: Աննկարագելի պահ մըն է, երբ բոլոր հիւրերը տարազներով են, ողջ ընթացքին ազգային երգ ու երաժշտութիւն կը հնչէ:

Մեր հարսանիքին ընթացքին անգամ Որոտնավանքը կերպարանափոխուած էր: Վանական համալիրը կարծես իր երբեմնի վառ ու պայծառ օրերը կ’ապրէր: Գունաւոր ազգային տարազներով ու պարերով հարսնաքաւորները վանքի ամայի տարածքին մէջ չքնաղ տեսարան մը ստեղծած էին, ինչ հնարաւոր չէ ստանալ քաղաքի պայմաններուն մէջ:

Այս ամէնը մենք կ’անտեսենք եւ կ’իյնանք մեր աւանդոյթներուն ոչ բնորոշ հարսանիքի ետեւէ, որ հիմնականին մէջ վազք կը յիշեցնէ: Մեծ ջանք ու եռանդ, գումար կը ծախսենք, սակայն առանձնապէս ոչինչ  կը մնայ: Իսկ երբ աւանդական հարսանիք կ’ընես, կը մնայ ծէսի ոգեղէնութիւնը, խորհուրդը, լրիւ ուրիշ ապրումներ են:

Եւս  կարեւոր հարսանեկան ծէսի մը` հալաւօրհնէքի մասին կ’ուզեմ խօսիլ, որ այսօր գրեթէ մոռցուած է: Շատ կարեւոր է, որ հարսի եւ փեսայի հագուստները կարուած ըլլան հէնց անոնց համար: Հիմա յաճախ վարձոյթով կը վերցնեն, որ հայկական աւանդոյթներու մէջ անթոյլատրելի է: Կարելէ յետոյ հագուստները Հալաւօրհնէքի ծէսին քաւորը տարած է եկեղեցի, եւ քահանան օրհնած, որպէսզի ամուսնական կեանք մտնելուն` հարսն ու փեսան նոր հագուստներով ըլլան: Շատ մեծ  խորհուրդ կայ այս ամէնուն մէջ, որուն մենք այսօր ուշադրութիւն չենք դարձներ:

Այնուհետեւ պսակի խորհուրդը  եղած է, որուն ժամանակ հարսն ու փեսան թագադրուած են: Ժամանակին նարօտներ  կապած են անոնց գլխուն, հիմա թագեր կը դնեն: Հարսն ու փեսան ամբողջ օրը կը մնան թագադրուած` թագաւոր եւ թագուհի: Խնճոյքի ողջ ընթացքին անոնց կը մեծարեն ու կը պատուեն` իբրեւ թագաւորի ու թագուհիի:

Յաջորդ օրը տեղի կ’ունենայ եւս ծէս մը` թագվերացի ծէսը, որուն ընթացքին թագերը կը հանեն, գինի կը խմցնեն, որմէ յետոյ իրաւունք կը տրուի առագաստ մտնել եւ ճաշակել այն ամէնը, որ կը թոյլատրուի երկրային զոյգին: Վերջինս կարծես եղած է Աստուծոյ կողմէ տրուող իւրատեսակ թոյլտւութիւն, որ այլեւս կրնան մտնել ամուսնական առագաստ:

Մենք մեր քահանային հետ խօսեցանք ու ըսինք, որ այս ծիսակարգով կը ցանկանք ամուսնանալ: Եւ կը պատկերացնէք, 16-րդ դարու ծէսով  ամուսնացած ենք: Կարիք եղաւ մինչեւ 16-րդ դար ետ երթալ, որպէսզի ամբողջական տարբերակով հնարաւոր ըլլայ ծէսը իրականացնել:

Աւանդական հարսանիքի կարեւոր առաւելութիւններէն է նաեւ այն, որ այդ բոլոր օրերուն, ծէսերուն ընթացքին հարսանքաւորներն իսկապէս իրար հետ կրնան  հանգիստ ժամանակ անցնել, առանց վազվզելու զուարճանալու, հիւրասիրուելու, երգելու, պարելու: Եւ ինչու ոչ, տարազներով շատ յարմար է, ոչ յոգնեցուցիչ, կրնաս շարժիլ, պարել:

Մեր հարսանիքի բոլոր 250 հիւրերը տարազով էին: Աշխատած ենք «Տէրեան» մշակութային կեդրոնին հետ, տարազներ  փոխառած ենք պարախումբերէ, շատերն իրենք կարած են: Ֆէյսպուքեան էջ  կազմած էինք, որուն միջոցով կը շփուէինք եւ խորհուրդներ կու տայինք իրար: Հարսանիքէն երկու ամիս առաջ Նարեկացի արուեստի կեդրոնին մէջ սկսած էինք երգի, պարի դասեր կազմակերպել: Մենք ալ  զարմացած էինք, որ մարդիկ այդքան լուրջ  մօտեցած էինք այդ ամէնուն:

Հարսանեկան խնճոյքը իրականացուցած էինք բաց դաշտի վրայ` Սիսիանի մէջ, ուտեստները աւանդական էին ու տնական, որոշած էինք աշխատիլ բացառապէս տեղի արտադրողներու հետ: Հրաւիրած էինք Սիսիանի ժողովրդական գործիքներու խումբը, «Կարին» աւանդական երգի-պարի խումբի երաժիշտները` Սեւադա Իրիցեանը, Գրիգոր Դաւթեանը: Շատ կարեւոր են նաեւ ծէսերուն ուղեկցող հարսանեկան երգերը, որոնք եւս մոգական մթնոլորտ կը ստեղծեն:

«Թոնիր հարսանեկան գիւղ» նախագիծը կը դիտարկենք նաեւ զբօսաշրջական տեսանկիւնէն: Երբ նախագիծն ամբողջապէս պատրաստ ըլլայ, որոշ հարսանիքներու համար տոմսեր պիտի վաճառուին: Զբօսաշրջիկները կրնան տարազ կրել ու մասնակիցը դառնալ հայկական աւանդական հարսանիքի: Այդ օրերուն ընթացքին անոնք կրնան այցելել նաեւ տեսարժան վայրեր, անոնց համար կը կազմակերպուի թէյախմութիւն, ընթրիք:

Իսկ հարսանեկան գիւղը ոչ հարսանեկան օրերուն կ’ընդունի զբօսաշրջիկներու: Անոնց համար ազգային ծէսերէն հատուածներ կը բեմադրուին: Յոյսով ենք, որ այս ձեւաչափով եւս նախագիծը կը կայանայ  ու մեծ հետաքրքրութիւն կ’առաջացնէ:

Մեր աւանդոյթներու մեծ մասը մոռացութեան  մատնուած են, «Թոնիր հարսանեկան գիւղ» նախագիծը հնարաւորութիւն կու տայ վեր հանել ու մոռացութենէն փրկել ատոնք: Իւրաքանչիւր աղջիկ, որ կը պատրաստուի ամուսնանալ, իրեն պէտք է  հարց մը տալ. ինչու՞ կ’ուզէ սպիտակ շոր հագնիլ կամ Արեւմուտքին բնորոշ հարսանիք ունենալ: Ին՞չ է ատիկա, երազանք, թէ՞ մեզի պարտադրուած իրականութիւն:

Ինչու՞ չընել գունեղ, քու սեփական աւանդոյթներով շաղախուած հարսանիք ու դառնալ քու եսին, ինքնութեան կրողն ու շարունակողը եւ մօտ ըլլալ քու սեփական արմատին…

Որպէս վերջաբան

Սիրարփիի խօսքերն ամփոփենք անոր ընկերներէն  քանի մը կարծիքներով: Մարդիկ, որոնք ներկայ  եղած են անոնց հարսանիքին ու ամիսներ անց դեռ տպաւորուած են այն կախարդական մթնոլորտով, որն այդ օրերուն ընթացքին թեւածած է Սիւնեաց աշխարհի մէջ:

Վարդգէս Մովսէսեան– Հայկի եւ Սիրարփի աւանդական հարսանիքը եւ «Թոնիր հարսանեկան գիւղ» նախագիծը հնարաւորութիւն էր բացայայտելու հայոց աւանդական հարսանիքի բնոյթն ու գեղեցկութիւնը: Այս նախաձեռնութիւնը այլեւս պատմութիւն է, պատմութիւն, որ օրինակ է` նմանատիպ հարսանիքներու կազմակերպման եւ Հայոց դարաւոր մշակոյթը յաւուր պատշաճի ներկայացնելու համար: Գաղափարը թէեւ շատ հաճելի էր, բայց սկզբնական շրջանին անիրականանալի կը թուէր, ինչ որ, սակայն, պատուով յաղթահարեցին Հայկ Երանոսեանը եւ Սիրարփի Խօջաբաղեանը: Ասոնք ոչ այնքան գովեստի, որքան շնորհակալական խօսքեր են: Շնորհակալութիւն, հայոց մշակոյթի գանձերը վերծանելու համար:

Վալիա Գոքոյեան– ինծի բախտ վիճակուեցաւ մասնակցելու Հայկի եւ Սիրարփիի հայկական աւանդական հարսանիքին: Տպաւորութիւններս շատ-շա՜տ են, կարելի է անվերջ գրել, հիանալ, պատմել… Ըսեմ, որ դեռ այդ տպաւորութիւններուն տակ եմ: Առաջին վայրկեանէն գլխուս միտք մը յղացաւ, ինչու՞ չներկայացնել մեր հայկական աւանդական հարսանիքը ԵՈՒՆԵՍԿՕ-ին` իբրեւ մշակութային արժէք: «Թոնիր հարսանեկական գիւղ» նախագիծը կատարեալ է, այնտեղ ներկայացուած են մեր աւանդոյթներն ու սովորոյթները, տարազներն ու պարերը, երաժշտութիւնն ու խաղիկները… Մէկ խօսքով, այն ամէնը, որ կարծես կամաց-կամաց կը մոռցուի:

Կարինէ Մխոյեան-ամենատպաւորիչ ու իւրայատուկ հարսանիքը, որուն մասնակցած եմ իմ կեանքիս մէջ, եղած է «Թոնիր հարսանեկան գիւղ» նախաձեռնութեան կազմակերպած հարսանիքը: Հայկական ծէսերով, գեղեցիկ տարազներով, ազգային երգ ու պարով, հարսանեկան աւանդոյթներով, անսահման սիրով ու ոգեւորութեամբ լի անմոռանալի օրեր ապրեցայ: Այս հարսանիքը կարծես մօտեցուց զիս իմ արմատներուս եւ զգացի նախնիներուս ոգին:

Ընտրութիւնը մերն է` իւրաքանչիւրինս: Ինչպէ՞ս կ’ուզենք ապրիլ` ձուլուելով ու նմանուելով աշխարհին, թէ՞ մեր տեսակը պահելով, որ կ’օգնէ ամրացնել մեր հազարամեայ արմատն ու ապրիլ` ժամանակի հայելիին մէջ տեսնելով մեր նախնիներու հարազատ արտացոլանքը…

Լուսինէ Աբրահամեան

Scroll Up