ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ՏԱՂԱՆԴՆԵՐ. «Պիտի Շարունակեմ գրել մոռցուած մեծ երաժիշտներու, երգիչներու մասին». Սերգէյ Մանուէլեան

Երկու արժէքաւոր գիրքերու հեղինակ երիտասարդին հետ «Հայերն այսօր»-ի համար հարցազրոյց ընելու ցանկութիւն ունեցայ, երբ կը մասնակցէի ՀՀ սփիւռքի նախարարութեան եւ Գրողներու միութեան կազմակերպած ամերիկաբնակ մանկագիր Ֆիրա Ակեանի գիրքի շնորհանդէսին. Սերգէյի հետ ունեցած միայն սովորական զրոյցի ընթացքին անգամ տպաւորութիւնս աւելին էր, քան կրնայի պատկերացնել: Մէկ անգամ չէ, որ կը հանդիպիմ երիտասարդ ու տաղանդաւոր հայորդիի, զրոյցին ընթացքին կրկին ու կրկին կը համոզուիմ, որ մեր երկրի ապագան յուսալի ձեռքերու մէջ է, որ ներկայիս երիտասարդութիւնը լուրջ ըսելիք ու ընելիք ունի, որ այն բազմաթիւ հակասական ու թիւր պատկերացումներն այսօրուայ երիտասարդ սերունդին մասին համընդհանուր չեն եւ կրնան վերաբերիլ ընդամէնը մէկ  մասին: Մեր զրոյցի ընթացքին պարզուեցաւ, որ մասնագիտութեամբ թրքագէտ, ասպիրանտ Սերգէյ Մանուէլեան պատրաստ է սկսելու նաեւ իր երրորդ գիրքը` դարձեալ մոռացութեան մատնուած երաժիշտի մը մասին:

Սերգէ՛յ, սկսինք հէ՛նց քու ընտրած մասնագիտութենէդ. ինչը՞ քեզի տարաւ Երեւանի պետական համալսարանի արեւելագիտութեան բաժանմունք, կա՞ր ուղղորդող որեւէ մէկը, դպրոցական տարիներու երազա՞նքդ էր ատիկա…

– Երբ դեռ ուսանող չէի, հեռուստատեսութեամբ կը լսէի յայտնի ազգագրագէտ, բանահաւաք, փրոֆէսոր Վերժինէ Սվազլեանի ելոյթները, որոնք   մեծ տպաւորութիւն կը գործէին վրաս: Ծանօթացայ անոր ծաւալած հայանպաստ գործունէութեան եւ կը մտածէի, որ  օր մը ինքս ալ կը կարենամ օգտակար ըլլալ իմ ժողովրդիս, յատկապէս` Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման հարցով: Վերժինէ Սվազլեան մասնագէտով ներշնչուած` ես թակեցի Արեւելագիտութեան բաժանմունքի թրքագիտութեան բաժինի դռները: Սիրով մտայ այդ բաժին, նոյնքան սիրով ու հետաքրքրութեամբ սորվեցայ, աւարտեցի, ընդունուեցայ մագիստրատուրա` հայոց պատմութեան բաժին, այժմ Մատենադարանի մէջ ասպիրանտ եմ:

Սերգէ՛յ, թէեւ դեռ 2-րդ` Մետիա Աբրահամեանի մասին գրած գիրքիդ շնորհանդէսը չէ կայացած, սակայն գիրքն իմ սեղանիս է, ուստի կը շնորհաւորեմ եւ կը մաղթեմ այսպիսի ազգանուէր գործի շարունակական ընթացք. դուն սկսար Լուսինէ Զաքարեանի մասին գրելով, ինչու՞ հէնց Լուսինէն …

–Լուսինէ Զաքարեանի մասին գրած եմ դեռեւս ուսանողական տարիներուս, երբ  3-րդ կարգի ուսանող էի, բայց գիրքին լոյս  ընծայուած է, երբ արդէն կ’ուսանէի մագիստրատուրայի մէջ: Լուսինէ Զաքարեանի մասին շատ  լսած էի, բացի այդ` մեր հարեւան Խորէն Պալեանի եղբայրն էր, երթալ-գալ կար, մեր տան մէջ միշտ կը խօսէին Լուսինէ Զաքարեանի մասին, իսկ երգերը լսած եմ 2012 թուականին: Լուսինէ Զաքարեանի 75-ամեակին նուիրուած ձեռնարկ եղաւ Էջմիածինի Սուրբ Գայեանէ եկեղեցւոյ մէջ, իսկ երգչուհիին տան դիմաց Հայկ Թոքմաջեանի ստեղծած յուշաքարը բացուեցաւ: Ես տարուած, գերուած էի երգչուհիի անզուգական ձայնով, անոր անկրկնելի կատարումներով: Ինչպէս շատ մեծ երաժիշտներու, այնպէս ալ Լուսինէ Զաքարեանի անունը, տեսակ մը մոռցուած էր, անոնց նման մեծերուն դարձեալ անհրաժեշտ էր անդրադառնալ, ու ես սկսայ հանդիպումներ ունենալ այն մարդոց հետ, որոնք Լուսինէին մասին յուշեր ունէին, եւ այդպէս ալ յղացաւ յուշերու գիրք ստեղծելու գաղափարը: Ինծի համար Լուսինէ Զաքարեանը անկրկնելի է իր ձայնով, կատարողական արուեստով, իր ձայնային ծաւալով, երգերու կատարման խորութեամբ: Գարեգին Ա կաթողիկոսն ըսած է ` Լուսինէն կ’երգէր աղօթելով, կ’աղօթէր` երգելով:

Քու հեղինակած գիրքէն առաջ արդէն երկու գիրք  հրատարակուած էր Լուսինէ Զաքարեանի մասին եւ այն ալ` հանրութեան կողմէ ընդունուած ու անմիջապէս սպառուած, չերկմտեցի՞ր…

-Այո՛, կային երկու գիրքեր, որոնցմէ առաջինը մենագրութիւն էր` մինչեւ 80-ականները, երկրորդ գիրքը յօդուածներու հաւաքածու էր` Խորէն Պալեանի եւ Լիտա Գէորգեանի հեղինակութեամբ: Բնականաբար, այդ գիրքերն իրենց ժամանակին փնտռուած ու լաւագոյնս սպառուած հրատարակութիւններ էին, եւ, ինչ խօսք, ես մեծ պատասխանատուութեամբ կը մօտենայի իմ հեղինակութեամբ նոր գիրքի ստեղծման:

Քանի՞ հոգիի հետ զրուցած ես` յուշեր հաւաքելու ժամանակ:

-Զրուցած եմ 100–է աւելի մարդու հետ, սակայն ընտրեցի երաժիշտ-երաժշտագէտներու, յայտնի դերասաններու, գրողներու, լրագրողներու, ակադեմիկոսներու եւ այլ մտաւորականներու 80 յուշ եւ գիրքս վերնագրեցի` «Լուսինէ Զաքարեան ժամանակակիցներու յուշերուն մէջ»: Գիրքը խմբագրեց բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու Լուսինէ Աւետիսեան, ձեւաւորուեցաւ Վահան Քոչարը, տպագրուեցաւ լոնտոնաբնակ իմ լաւ բարեկամի` Գագիկ Յարութիւնեանի հովանաւորութեամբ, իսկ գիրքի շնորհանդէսը տեղի  ունեցած է 2015թ.Կոմիտասի անուան կամերային երաժշտութեան տան մէջ: Հաղորդավարն էր Սարգիս Նաջարեան: Ներկայ էին Յովհաննէս Չէքիճեան, Ռուբէն Մաթեւոսեան, Մետիա Աբրահամեան, Ռայիսա Մկրտչեան, Նարա Շլեպչեան, Էւելինա Շահիրեան եւ բազմաթիւ այլ արուեստագէտներ ու մեծանուն երգչուհիի արուեստը գնահատողներ:

Ես կը յիշեմ, թէ գիրքիդ մասին որքա՜ն դրական կարծիքներ տպագրեցին մամուլին մէջ` զարմանք ու հիացմունք արտայայտելով շատ երիտասարդ տարիքիդ ու ստեղծած գիրքիդ վերաբերեալ, բայց նոյն այդ մամուլին մէջ, ընկերային կայքերուն մէջ կը հանդիպէինք նաեւ քննադատութիւններու. չէի՞ր նեղուիր…

–Շատ էին ողջունողները, դրական կարծիք յայտնողները, ընկերային ցանցերու վրայ ոգեւորող մեկնաբանութիւններու հեղեղ էր. մարդոց շատ կը զարմացնէր այն փաստը, որ դեռեւս 3-րդ կարգի ուսանող ըլլալով` ես այդ ճանապարհն  ընտրած եմ, կային նաեւ մէկ-երկու տող մեկնաբանութեամբ ոչ բարեկամաբար արտայայտուողներ, որոնց թիւը շատ քիչ էր…ի հարկէ, նեղուեցայ, որովհետեւ առաջին անգամ  այդ դաշտին մէջ էի, սակայն չյանձնուեցայ, չկոտրուեցայ եւ սկսայ մտորել ստեղծուելիք 2-րդ գիրքիս մասին:

Եր՞բ սկսար գրել հայ դասական կատարողական արուեստի մեծանուն ներկայացուցիչ, հանրայայտ թաւջութակահարուհի Մետիա Աբրահամեանի մասին գիրքը եւ ինչու՞ հէնց` Մետիա Աբրահամեան;

–Տիկին Մետիայի հետ իմ ծանօթութիւնս սկսաւ Լուսինէ Զաքարեանի մասին գիրքը գրելու տարիներուն, երբ սկսած էի յուշեր հաւաքել: Յուշեր ներկայացուց նաեւ տիկին Մետիան, եւ այդ օրուընէ սկիզբ դրուեցաւ մեր բարեկամութեան: Անոր մասին սա արդէն 4-րդ գիրքն է: Այս գիրքը շատ աւելի հեշտ էր գրել, քանի որ երաժիշտը կ’ապրի մեր օրերուն, մեր կողքին, եւ ես կրցայ կենդանի զրոյցներ ունենալ անոր հետ: Գիրքը սկսած եմ գրել փետրուար ամիսէն. Մետիա Աբրահամեանի մասին պատմող այս ժողովածուն բաղկացած է երեք գլուխէ, ուր ամփոփուած են մեծ երաժիշտի կեանքի եւ բեմական գործունէութեան վերաբերեալ արժէքաւոր նիւթեր` յուշեր, յօդուածներ, լուսանկարներ, նամակներ եւ այլ բնոյթի վաւերագիրներ, որոնց գերակշիռ մասը կը հրապարակուի առաջին անգամ:

Սերգէ՛յ, գիրքերուդ թարգմանութեան մասին մտածա՞ծ ես. չէ՞ որ այսպիսի մեծութիւններու մասին պատմող գիրքերու տարածումը տարբեր լեզուներով շատ կարեւոր է նաեւ հայաճանաչութեան առումով, եւ, ի վերջոյ, գիրքի տարածման կը նպաստէ նաեւ օտար  լեզուներով թարգմանուիլը:

-Ատիկա ժամանակատար ու ծախսատար է, տիկին Մետիայի մասին գրուած գիրքին մէջ ես երեք ամփոփում ըրի` անգլերէնով, ռուսերէնով եւ սպաներէնով, որպէսզի օտարները կարենան ծանօթանալ. սպաներէ՛ն, որովհետեւ Մետիա Աբրահամեանի կատարողական արուեստը մեծապէս գնահատուած է հիմնականին մէջ սպանախօս երաժշտասէր հասարակութեան կողմէ, մասնաւորապէս` Արժանթինի մէջ:

Այս հարցէն կը  բխի միւս հարցս` գիրքերդ կը վաճառուի՞ն, կը նուիրե՞ս…

-Հիմնականին մէջ կը նուիրեմ, որոշակի քանակով նաեւ կը վաճառուին:

Եթէ գաղտնիք չէ,  ի՞նչ պիտի ըլլայ յաջորդ գիրքդ:

– Յաջորդ գիրքս…թեկնածուակա՛նս պիտի ըլլայ: Հիմա ատոր վրայ կ’աշխատիմ: Ի հարկէ, իմ մտքիս մէջ արդէն ունիմ նախընտրած ու դարձեալ  տեսակ մը մոռցուած երաժիշտի անուն: Ի դէպ, շատ նշանաւոր հայերու մասին միշտ ալ կարելի է բազմաթիւ աշխատանքներ, գիրքեր, յօդուածներ գրել, որպէսզի նոր սերունդը նոյնպէս ճանչնայ մեր մեծերուն:

Սերգէ՛յ, դեռ ուսանողական տարիներէն սկսած` դուն արդէն մխրճուած ես ստեղծագործական աշխատանքի մէջ, իսկ քու երիտասարդութիւնդ…կրնա՞ ս նաեւ շփուիլ ընկերներուդ հետ, ըլլալ հասարակական վայրերու մէջ:

-Հասարակական վայրերու մէջ  գրեթէ ես չեմ ըլլար, սակայն բուռն եղած է եւ՛ իմ մշակութային գործունէութիւնս, եւ՛ երիտասարդութիւնս. ես ծանօթ-բարեկամներու հոծ բազմութիւն ունիմ, շատ ընկերներ, կը կազմակերպենք արշաւներ, կ’այցելենք Հայաստանի տարբեր վայրեր, եղած ենք նաեւ Արեւմտեան Հայաստան:

Քանի որ գրական քայլերդ սկսած ես` գիրքեր գրելով երաժիշտներու մասին, ըսէ՛, խնդրեմ, ի՞նչ կարծիք ունիս այսօրուայ երաժշտական խճանկարին մասին, երաժշտական աշխարհի, մասնաւորապէս` դասական երաժշտութեան:

–Բարդ է գնահատել ընդհանուր առմամբ, որովհետեւ շատ բաց տեղեր կան. ունենալով շատ տաղանդաւոր երիտասարդ երգիչ-երգչուհիներ, երաժիշտ-կատարողներ` այնուամենայնիւ, պէտք է ըսեմ, որ, ցաւօք, հոգեւոր, դասական երաժշտութիւնն իմ կարծիքովս անկում կ’ապրի: Շատերն իրենց կը գտնեն օտար ափերու վրայ, սակայն համոզուած եմ, որ այսպէս չի մնար: Ամէն օր կան դասական համերգներ, սակայն ատոնք այն մեկնակէտերը չեն, որ կարենանք համարել, թէ մեր դասական երաժշտութիւնը ծաղկում կ’ապրի:

Շնորհակալութիւ՛ն, Սերգէյ. Կը մաղթեմ, որ քու ստեղծագործական եւ գիտական գործունէութիւնդ` ներդաշնակ երիտասարդական տարիներուդ, բազմաբեղուն ըլլայ, որ քու օրինակդ ուղենիշ ըլլայ շատ երիտասարդներու համար` իրենց տրուած շնորհը, ներուժն  օգտագործելու արժէքներ ստեղծելու համար:

Կարինէ Աւագեան

Scroll Up