«Հինգ Միաւոր,Հինգ Ցամաքամաս»

Ֆրանսայի հարաւը գտնուող Փրովանսի շրջանը՝զգլխած է ամէն գեղեցկութեան չափանիշ։ Երեւի աշխարհի ամբողջ գեղեցկութիւնըթափած է այս շրջանին մէջ։Եթէ մէկ գիւղէն ու քաղաքէն միւսը ունի իրեն յատուկ գրաւչութիւնը, բայց նաեւ կայ պատմութիւն։Եւ այդ պատմութեան մէջ կայ մշակոյթը, եւ ապրուած օրը եւ փորձառութիւնը։Եւ Արլ քաղաքը՝Ֆրանսայի հարաւային բաժնի  գեղեցիկ քաղաքներէն մէկն է՝Ռոն գետին երկայնքին։ Համաշխարհային գեղանկարիչ՝Վան Կոկը ներշնչուած է այս քաղաքէն եւ ապրած ու ստեղծագործած ։ Արլ եղած է Հռովմէական քաղաք՝եւ դարձած անոր շրջանային մայրաքաղաքներէն մէկը։ Քաղաքը ունի պատմական շատ մը հնութիւններ՝ Հռովմէական ժամանակներէն,  ուր յատականշական է անոր Ամփիթատրոնը, որ ներկայիս կը գործածուի գեղարուեստական եւ մշակութային այլ համերգներու եւ ձեռնարկներու համար։

Օգոստոս 2016։ Արլ։ Հին Հռովմէական շրջանի հնութիւններէն անցնելով սկսայ մուտք գործել, այսպէս կոչուած «Ամառնային Պարտէզին» մէջ։ Ոչ շատ մեծ, բայց գեղեցիկ ու կանանչ էր,  եւ հոնկար յուշակոթող մը՝ նուիրուած Վան Կոկի։ Բայց չէի կրնար պատկերացնել,  թէ այս « Ամառնային Պարտէզին» մէջ նաեւ պիտի հանդիպէի հայկական իրականութեանը։ Բայց ինչու՞ եւ ինչպէս՞ զարմանալ.չէ՞ որ իբրեւ հայ ժողովուրդ տարածուած ենք աշխարհով մէկ՝ինչու ոչ նաեւ Արլի մէջ։

Պարտէզին անկիւնը կար քարէ կոթող մը։ Նուիրուած Հայոց ցեղասպանութեան եւ ինչպէս հայերէն եւ ֆրանսերէն գիրերը կը բացատրէին՝« Յեղասպանուած հայ ժողովորդի յիշատակին՝որոնք զոհ գացին Օսմանեան երիտասարդ Թրքական կառավարութեան»։ Բայց կոթողը ունէր գեղարուեստական մէկ փոքր արտայայտութիւն։ Եթէ այսպէս ըսածոչ դասական գեղարուեստական մտայղացում մըն էր, բայց ունէր բաւական խորքային արտայայտութիւն։ Իսկ արտայայտութիւնը՞՝ Էրիք ՌոլանՊելակամպային է, որ ծնած է1956ին, Արլի մէջ։ Ան  Ֆրանսացի նկարիչ-գրող եւ գիրքերու հեղինակ արուեստագէտը, որ մինչեւ այսօր կը գործէ Ֆրանսական շատ մը հիմնարկներու մէջ։

Էրիք՝իր ասպարէզ արուեստի արտայայտութիւն-նկարը նկարագրած է կոթողին տակ՝մի քանի նախադասութեամբ։

Բայց նախ նկարը։

Հայութիւնն ու հայկականութիւնը խորհրդանշողպտուղը՝նուրը, որուն ֆրանսերէն հոմանիշըԿրէնատ է, որ ֆրանսերէնով նաեւ ռումբ կը նշանակէ։ ։ Եւ Էրիքին երեւակայութեամբ  այս հայկական նուրը՝ռումբը, պայթեցաւ Օսմանեան Թուրքիոյ մէջ եւ փշռուցաւհինգ միաւորներու, որոնք կարմիր էին, նկատի ունենալով թափած արիւնը։ Սակայն այդ արիւնին մէջէն դուրս եկաւ նաեւկեանք, որ տարածուեցաւ ու սփռուեցաւ աշխարհիհինգ ցամաքամասերու մէջ։

Սակայն նկատի ունենալով հայութեան ապրելու կամքնուվճռակամութիւնը, կը նշմարեմ, որ Էրիքին եւ իր պատկերին մէջ կ՚երեւայ օպսիտիան հայկական քարը,որուն մէջ մեկտեղուած է հայուն արձունքը, եւ այս նոյն այս արձունքն է, որ ամրացուցած էհայը, անոր համար դառնալովամուր կռուան։

Բայց հայկական այսքարը՝օպսիտիանը, ունի նաեւ մշակութային մեկնաբանութիւն։ Ան ոչ միայն հանգստացնողքարէ, այլեւ՝նորոգող եւկազդուրող։ Եւ Էրիք չէր սխալած հայուն արձունքները օպսիտիային մէջամփոփելու իմաստով։ Եթէ մէկ կողմէ հայուն արձունքները ամրացուցած էօպսիտիանը, բայց նաեւ նոյն հայը անոր մէջ գտած է իրհանգիստը։ Այսհանգիստը հայուն համարբուժիչ դերակատարութիւն ունեցած է, ՝եւ անոր շնորհած է վերապրելու եւ վերանորոգուելու իրականութիւնը։

Էրիք չի զլանար  այսողբերգութիւնը ներկայացնելուիբրեւ համամարդկայինցաւ։ Եւ ան կը յատկանշէ այդ համամարդկայինցաւը՝յուշակոթողիներկլեզու իրականութեանը մէջ, ուր հայերէնը եւ ֆրանսերէնը միասին կ՚արտայայտեն այսցաւը։

«Ամառնային Պարտէզ»էն դուրս գալու ընթացքին խորհրդածեցի եւընկալեցի Էրիքին պարզ, բայց միաժամանակ խորունկ մեկնաբանութեանը։ Թէ տարածուած ենք աշխարհիհինգ ցամաքամասերու վրայ՝եւ յատկապէս այս օրերուն։ Իսկ եթէ ես կ՚ապրիմ մէկցամաքամասի մէջ, սակայն մնացեալ չորս ցամաքամասերուն մէջ եւս կանհայեր, որոնց մարտահրաւէրները այսօր՝ ամէն ժամանակէ աւելի նոյնն են, նոյնիսկ եթէ անոնց գտնուած վայրերը տարբեր են։ Լեզուի, մշակոյթի եւ ինքնութեան պահպանում, ու տակաւինյիշելու եւ պահանջելու մեծ հրամայական։Հայուն դիմագրաւած համահայկական այս մարտահրաւէրներու մէջ, ժամանակը եկած է համոզուելու թէ գաղութ հասկացողութիւնը հայուն սփիւռքեան իրականութեանը մէջէն՝կ՚անցնի իւրաքանչիւրին՝իմմագաղութին՝աշխարհագրական տուեալ սահմաններէն անդին։ Պէտք չէ բաւարարուիլ ներգաղութային մտահոգութիւններով միայն։Պէտք է տեսնել թէհինգ ցամաքամասերու վրայ տարածուած հայուն կեանքը՝հինգ միաւորները՝ պէտք է պարփակենհինգ ցամաքամասերու աշխարհագրական սահմանները։

Բայց առկայ է նաեւ հայուն ներկայ օրերումիտքը։ Եւ այդմտքին տուն տուող մտահոգութիւնն եւ ծրագրային տեսադաշտի հիմքը։ Պիտի կարենանք՞ տեսնել,  թէ հայունմտքին հիմքը պէտք է մեկնարկ ունենայանորհինգ ցամաքամասերը, եւ թէ հայուն գոյատեւելու գրաւականը անորհինգ միաւորները իրար հետ համախմբելուն մէջ է։

Հայուն այս «միտքը» ամրացուած է իր ազգայինքարին՝օպսիտիային մէջ։ Հայը իր կեանքի ամուր ենդահողնու կռուանը գտած է ու պիտի շարունակէ օպսիտիային մէջ։ Եւօպսիտիան հայուն հայրենիքն է։ Այնհայրենիքը,  որ հայը կերտեցցաւով եւարցունքով։ Բայց այսցաւնուարցունքը վերածուեցանամուր, իրական,  ապրող ու ապրեցնող հայրենի պետականութեան,  եւ անոր կողքին նաեւԼեռնային Ղարաբաղի հանրապետութեան։

Նուրը՝կրէնատը պայթեցաւ, ու փշռուեցաւ ու տարածուեցաւ աշխարհիհինգ ցամաքամասերու վրայ, ուր հայը ստեղծեցհինգ միաւոր, որ այսօր ապրող իրականութիւնէ։

Բայց այս հինգ ապրող միաւորները առանձին չեն։ Հայը ունի իրօպսիտիանը՝ հայուն հայրենիքը,որ արդէն կերտած է քսան եւ հինգ տարիներու անկախացած պետականութիւն։ Այս իրականութիւնը ինքնին կարեւոր գրաւական է, նկատի ունենալով որ հայուն ինքնութիւնը ապրեցաւ ու տակաւին կ՚ապրի ու պիտի շարունակէ ապագայի հորիզոնին նայիլ նոր տեսիլքով։ Եւ հետեւելով Ուիլիըմ Սարոյեանի բանաձեւումին, պատմութեան ընթացքին հայը փշրուեցաւ, սակայն ան միշտկերտեց նոր Հայաստան։

Եւ կ՚արժէ որ հայը  ապրի այստեսիլքով,եթէ հինգ ցամաքամասերու վրայ երկարածհինգ միաւորները պիտի կամրջէ հայունօպսիտիանին՝հայրենի պետականութեանը մէջ։

Եթէ անցնող քսան եւ հինգ այս տարիներուն ընթացքին ունեցանք յառաջխաղացք, սակայն տակաւինառկայ են շարք մը  մարտահրաւէրներ։ Այս մէկը իրական կեանքի անխուսափելի տուեալներէն է։ Եթէ կան քննադատութիւններ եւ պիտի շարունակեն ըլլալ, բայց  նաեւ պէտք է աշխատիլ որպէսզի հայրենի պետականութեանը սրսկենքդրական ուժ, որովհետեւան է,  որ կառուցողական է։ Եւ հայը պարտիշարունակել իր կեանքը եւ կառուցել իր հայրենիքըհիմնուելով Սարոյանի սկզբունքներուն հիման վրայ։

Ուիլեըմ Սարոյեան յանդգնեցաւփնտռել աշխարհի վրայ այնուժը, որ պիտի կարենարքանդել հայ ժողովուրդը։ Ան անվարան կրցաւ յայտարարել,  թէչկայ ուժը մը, որ կրնայ քանդել հայը, որովհետեւ պատմութեան բոլոր առանձգներուն մէջ հայունուժը միշտ եղած էդրական։Այսդրական ուժն է, որ ապրեցուցած է հայըեւ նոյն այս ուժով ան դէմ դրած է  քանդիչ բոլոր ուժերուն՝առանցքանդուելու։ Եւ այսդրական ուժն  է, որուն սրսկումը անհրաժեշտ է շարունակել՝ համահայկական մեր կեանքին մէջ։

Այսօր ունինք մէկ կարեւորդրամագլուխ։

Քսան եւ հինգ տարիներու վրայ երկարած հայկական հինգ միաւորները՝հինգ ցամաքամասերու մէջ, եւ հայրենի պետականութիւննու Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետութիւնը շատ աւելի լաւ կրցան ու կրնան զիրարհասկնալ։ Եւ այս պէտք է պահել, ամրացնել ու շարունակել։Այսդրամագլուխով շատ աւելի լաւ կրնանքսրսկել այսդրական ներուժը։

Արլ քաղաքին յուշակոթողը, ուր Էրիք կրցած է տեսնել հայուն ապրող իրականութիւնը։

Հինգ միաւոր, հինգ ցամաքամաս։ եթէնուրը պայթեցաւ, փշռուեցաւ ու տարածուեցաւ։ Բայց չի մեռաւ։

Եւ չի մեռնելու այսսկզբունքը պիտի շարունակենք տանիլ վաղուան օրուան։

Բայց այս սկզբունքը  կ՚ապրի երբ կայներուժը, որ դրականէ՝կառուցող եւ ոչ թէ կը քանդիչ։

Դոկտ.Հրայր Ճէպէճեան

 12 13

Scroll Up