«Պատմագրութիւնը Դեռեւս Չէ Արձանագրած Հայրենիք Վերադառնալու Պատճառով Այս Կամ Այն Սփիւռքի Աւարտը».Վահէ Սահակեան

Մայիսին Լայփցիկի Արեւելակեդրոնական Եւրոպայի պատմու

թեան եւ մշակոյթի ուսումնասիրման կեդրոնին մէջ (GWZО) կազմակերպուած էր «Էթնիկութեան տիրոյթին մէջ եւ անդինինքնութեան բանակցութիւնները ժամանակակից հայկական սփիւռքին մէջ»  միջազգային հայագիտական գիտաժողովը: Ազգային պատկանելիութեան, սփիւռքի եւ ինքնութեան հարցերուն նուիրուած գիտաժողովի կազմակերպիչներն էին Միշիկընի համալսարանի դոկտոր Վահէ Սահակեանը եւ Լայպցիկի համալսարանի ասպիրանտ Յակոբ Մաթեւոսեանը:

Կը ներկայացնենք «Հայերն այսօր»-ի հարցազրոյցը Վահէ Սահակեանի հետ:

Պարո՛ն Սահակեան, որն էր «Էթնիկութեան տիրոյթին մէջ եւ անդի՞նինքնութեան բանակցութիւնները ժամանակակից հայկական սփիւռքին մէջ» (Within and Beyond Ethnicity: Negotiating Identities in Modern Armenian Diaspora) գիտաժողովի նպատակը:

– Գիտաժողովի խորագիրը կ’արտացոլէ սփիւռքագիտական ժամանակակից անգլիալեզու գրականութեան մէջ առկայ միտումները էթնիկութեան, սփիւռքի եւ ինքնութեան հարցերու շուրջ, որուն հայերէն թարգմանութեան դժուարութիւնը ինքնին կը վկայէ հայկական սփիւռքագիտական քննարկումներուն նման բառապաշարի ներմուծման անհրաժեշտութեան մասին: Քանի մը հայերէն յօդուածներու մէջ հանդիպած եմ Identity negotiations կապակցութեան հետեւեալ թարգմանութիւններուն` «Ինքնութեան բանակցութիւններ», «Ինքնութեան վերաձեւակերպումներ», սակայն պէտք է նշել, որ հայերէն բանակցութիւններ կամ վերաձեւակերպում բառերը լիովին չեն փոխանցեր negotiations բառի այն իմաստը, որ այս ծիրէն ներս կը նշանակէ յարմարիլ, ընդելուզուիլ նոր հասարակութեան, ինքնաիրացուիլ նոր միջավայրին մէջ` միեւնոյն ժամանակ պահպանելով, ձեւաւորելով, ձեւափոխելով եւ յարմարեցնելով գերակայ մշակոյթէն տարբեր ինքնութեան որոշ դրսեւորումներ:

Այսպիսի ընկալում հնարաւորութիւն կու տայ սոցիալական ու մշակութային ինքնութիւնները ուսումնասիրել որպէս մշտապէս փոփոխուող երեւոյթներ եւ զերծ մնալ ատոնք որպէս անփոփոխ եւ մէկընդմիշտ տրուած իրողութիւններ դիտարկող մօտեցումներէն: Այս իմաստով, սփիւռքեան համայնքները, կազմակերպութիւնները, սերունդներն ու անհատները կը գտնուին ինքնութիւններու մշտական «բանակցային» գործընթացներու մէջ, որոնց միջոցով մէկ կողմէն կը դրսեւորուին իրենց պատկանելիութիւնը այս կամ այն երկրին ու հասարակութեան` որպէս այդ երկիրներուն մէջ գործող հիմնարկներ, կազմակերպութիւններ, համայնքներ կամ որպէս այդ երկրի լիարժէք քաղաքացիներ ու հասարակութեան անդամներ, եւ միւս կողմէն` ներկայանալով որպէս այս կամ այն սփիւռքը կազմող համայնքներ, կազմակերպութիւններ ու անհատներ:

Նմանատիպ է խնդիրը բացման իմ խօսքին` Armenianness Beyond Ethnicity ենթախորագիրի թարգմանութեան հետ կապուած, որ ես աւելի շատ կը թարգմանէի «Հայկականութիւնը էթնիկութենէն անդին», փորձելով շեշտադրել ոչ թէ հէնց էթնիկութենէն դուրս իմաստը, այլ այն, որ հայկականութիւնը սփիւռքին մէջ երբեմն զուտ էթնիկի շրջանակներէն այն կողմ է: Ազգային պատկանելիութիւնն ու ինքնագիտակցումը, անշուշտ, Հայկական սփիւռքի որոշ համայնքներէն ներս հսկայական տեղ ունին: Խօսքը, առաջին հերթին, Մերձաւոր Արեւելքի երկիրներուն մէջ ձեւաւորուած սփիւռքեան համայնքներուն մասին է, ուր տեղական սոցիալ-քաղաքական պայմանները պատմականօրէն բաւականին նպաստաւոր  եղած են հայախօս համայնքներու ձեւաւորման, հայկական էթնիկ տարածքներու ստեղծման ու պահպանման համար: Սակայն էթնիկ հատուածին միջոցով սփիւռքին նայելուս` սփիւռքի  ստուար զանգուած մը դուրս կը մնայ:

Օրինակները շատ են, բայց այստեղ բերեմ քանի մը Հայկական սփիւռքի ուսումնասիրութիւններու իմ փորձառութենէս: Անցեալ Նոյեմբերին Միշիկընի համալսարանի հայ եւ հրեայ ուսանողներու երկու կազմակերպութիւններ հրաւիրած էին սփիւռքի թեմայով դասախօսութիւն կարդալու: Աւարտին Հայ ուսանողներու մշակութեան միութեան (Armenian Students’ Cultural Association) անդամ երիտասարդ ուսանող մը  հարցուց. «Ես կիսով չափ հայ եմ, կիսով չափ` հրեայ: Հայրս հայ է, մայրս` հրեայ: Ո՞ր սփիւռքի մասն եմ ես»: Եթէ սփիւռքը անպայման կը նշանակէ էթնիկութիւն, ապա կարելի է վիճել, թէ արդեօք կիսով չափ հայ եւ կիսով չափ հրեան էթնիկապէս հայ է, թէ ոչ, եւ հետեւաբար, պէ՞տք է արդեօք համարուի Հայկական սփիւռքի մաս, թէ՞ ոչ: Նոյն կերպ,  քանի մը տարի առաջ, երբ ատենախօսական աշխատանքի ուսումնասիրութիւններու ժամանակ հարցումներ կ’իրականացնէի Հայկական սփիւռքեան տարբեր կազմակերպութիւններու ներկայացուցիչներուն հետ, կը հանդիպէի մարդոց, որոնք կ’ըսէին` ես 10% հայ եմ, 25% հայ եմ եւ այլն, սակայն իրենց ժամանակին մէկ մասը կը ներդնէին այս կամ այն հայկական ու հայանպաստ ծրագիրներու իրագործման մէջ: Այս մարդոց նոյնպէս դժուար է սահմանել որպէս զուտ էթնիկ հայեր:

Իմ համոզմամբ, սակայն, այս մարդիկ Հայկական սփիւռքի մասն են, եթէ որեւէ իմաստով իրենց հայ կը համարեն, ընդգրկուած են սփիւռքի որեւէ կազմակերպութեան, կառոյցի մէջ կամ ալ կը ծաւալեն հայանպաստ կամ հայաստանանպաստ անկախ որեւէ գործունէութիւն: Այսպիսի ոչ հայախօս, Հայաստանի հետ ուղղակի եւ ամէնօրեայ կապ չունեցող, երբեմն խառն ամուսնութիւններէն ծնած անձանց աջակցութեան եւ մասնակցութեան շնորհիւ է, որ հայկական սփիւռքեան բազմաթիւ ու բազմապիսի հաստատութիւններ ու կազմակերպութիւններ, օրինակ` ԱՄՆ-ի  կամ Ֆրանսայի մէջ, գործունէութիւն կը ծաւալեն տարբեր բնագաւառներուն մէջ: Ի հարկէ, անոնց կողքին կան նաեւ հայախօս, երկկողմանի հայ արմատներ ունեցող այսպէս կոչուած էթնիկ հայերը, որոնք տարբեր դիրքեր կը զբաղեցնեն սփիւռքեան զանազան կազմակերպութիւններու մէջ: Բայց հէնց այս իմաստով էր, որ մեր գիտաժողովի խորագիրն ու բացման իմ խօսքիս ենթախորագիրը կ’առաջարկէին հայկականութիւնը սփիւռքի մէջ դիտարկել էթնիկ ծիրէն ներս եւ անկէ անդին` հնարաւորութիւն ընձեռելով Հայկական սփիւռքի աւելի լայն ըմբռնման համար:

– Ովքեր էին նախաձեռնողները եւ ի՞նչը առիթ դարձած էր նման թեմայի շուրջ քննարկումներ իրականացնե՞լը:

– Գիտաժողովը, որոշ իմաստով, 2014-ի Ապրիլին Միշիկընի համալսարանի Հայագիտութեան ծրագիրի «Հայաստանը եւ սփիւռքը քսաներորդ դարուն» խորագիրով ուսանողական գիտաժողովի շարունակութիւնն էր: Նախաձեռնութիւնը զարգացած էր իմ եւ այդ գիտաժողովի մասնակիցներէն` Լայպցիկի համալսարանի ասպիրանտ Յակոբ Մաթեւոսեանի շարունակական քննարկումներուն մէջ: Երբ Յակոբը առաջարկեց Լայպցիկի համալսարանի «Հայերը Արեւելակեդրոնական Եւրոպայի տնտեսութեան եւ մշակոյթին մէջ (15-19-րդ դդ.)» ծրագիրի ծիրէն ներս  նոր գիտաժողով մը կազմակերպել Հայկական սփիւռքի մասին, սկսանք մտածել թեմայի շուրջ: Որոշեցինք, որ թերեւս հետաքրքիր կ’ըլլայ, որ այս անգամ քննարկումները ծաւալուին մեթոտաբանական հարցերուն շուրջ: Եւ այս պատճառով էր, որ փորձեցինք հրաւիրել նոր ըսելիքով, նորարարական մօտեցումներով, սփիւռքագիտական ժամանակակից միտումներուն ու քիչ ուսումնասիրուած Հայկական սփիւռքեան համայնքներուն քաջատեղեակ երիտասարդ գիտնականներու եւ հետազօտողներու:

Գիտաժողովի նպատակը մեզի համար վեր հանելն էր «Էթնիկութիւն» եւ «Սփիւռք» հասկացութիւններու հետ կապուած խնդիրները` մասնաւորապէս սփիւռքեան տարածութիւններու եւ ինքնութիւններու բանակցութիւններուն (negotiation of diasporic spaces and identities), Հայկական սփիւռքեան ներհամայնքային զարգացումներուն վրայ` միջազգային եւ տեղական զարգացումներու ազդեցութիւններու, սփիւռքի եւ Հայաստանի մէջ հաստատուած սփիւռքահայերու` հայրենիքի մասին ընկալումներու քննարկումներուն միջոցով:

Ովքե՞ր էին մասնակիցները եւ ընտրութիւնը ինչպէս  կատարուա՞ծ էԻնչ հարցեր քննարկուեցան եւ ի՞նչ եզրակացութիւններ եղա՞ն:

– Գիտաժողովին հրաւիրուած էին գիտնականներ ու հետազօտողներ տարբեր երկիրներու յառաջատար համալսարաններէն: Առաջին նիստին Յակոբ Մաթեւոսեան (Լայպցիկի համալսարան, Գերմանիա), Գոնրատ Սեկերսկին (Վարշաւայի համալարան, Լեհաստան) եւ Էյթոր Լորէյրոն (Սան Փաոլոյի համալսարան, Պրազիլ) ներկայացուցին զեկուցումներ Հունգարիոյ, Ռումանիոյ եւ Պրազիլիոյ մէջ Հայկական սփիւռքեան հիմնարկներու եւ կազմակերպութիւններու գործունէութեան քանի մը առանձնայատկութիւններու շուրջ` յատկապէս շեշտադրելով այդ երկիրներու սոցիալ-քաղաքական պայմաններու ազդեցութիւնը սփիւռքեան ինքնութիւններու ձեւաւորման եւ հայկականութեան բազմապիսի դրսեւորումներուն վրայ: Երկրորդ նիստին Սեւան Փէօիւքեանի (Ալպերթայի համալսարան, Գանատա), Նանօր Գարակէօզեանի (Օքսֆորտի համալսարան, Անգլիա) եւ Համազասպ Դանիէլեանի (Երեւանի պետական համալսարան) զեկուցումներուն մէջ քննարկուեցան հայրենիքի մասին պատկերացումները, ինքնութեան ու պատկանելիութեան հարցերը Հայաստանի մէջ հաստատուած սփիւռքահայերու ծիրէն ներս եւ առհասարակ սփիւռքի մէջ: Երրորդ նիստին ներկայացուեցան հայկական ինքնութիւններու ձեւաւորման ու բանակցութիւններու առանձնայատկութիւնները Հարաւային Ռուսաստանի, Էսթոնիա եւ Հունգարիոյ` Ուլրիքէ Ցիմերի (Վինչեսթերու համալսարան, Անգլիա), Պրիկիտա Դաւիդեանցի (Երաժշտութեան ու Թատրոնի Էսթոնիոյ Ակատեմիա, Էսթոնիա) եւ Նիքոլեթ Ցեզարի (Բոխումի համալսարան, Գերմանիա) զեկուցումներուն մէջ:

Գիտաժողովի նիստերուն իրենց մասնակցութիւնը բերած էին նաեւ Շտեֆան Թրուպստը, Մոնիքա Վոլրապ-Զարը եւ Պալինթ Քովաչը` Լայպցիկի համալսարանէն, Հրաչ Չիլինգիրեան` Օքսֆորտի համալսարանէն, Ճոյ Լէյքոքը` Անգլիոյ Շէֆիլտ Հալամ համալսարանէն:

Մասնակիցներու ընտրութեան հարցով առաջնային  համարած էինք Արեւելակեդրոնական Եւրոպայի եւ քիչ ուսումնասիրուած այլ սփիւռքեան համայնքներու փորձառութիւնը, ինչպէս նաեւ նորարարական մօտեցումները Հայկական սփիւռքի ուսումնասիրութեան հարցերուն:

Պարո՛ն Սահակեան, որո՞նք են այսօր Հայագիտութեան մարտահրաւէրները եւ հեռանկարները (այս թեման նաեւ գիտոժողովի քննարկման նիւթ  դարձած է):

– Եթէ փորձեմ հակիրճ ըլլալ, արեւմուտքին հայագիտութեան հիմնական մարտահրաւէրը մէկն է` ինչպէս հայագիտական ուսումնասիրութիւնները հաղորդակից դարձնել ժամանակակից համաշխարհային հումանիտար ու հասարակագիտական քննարկումներուն: Յայտնի է այն, որ Հայաստանէն դուրս գործող հայագիտական ամպիոններու գերակշիռ մեծամասնութիւնը արեւմտեան համալսարաններուն մէջ են եւ, հետեւաբար, պիտի կարենան համաքայլ ընթանալ արեւմտեան այլ գիտակարգերուն մէջ ծաւալուող ուսումնասիրութիւններուն: Այս իմաստով կարեւոր է, որ հայագիտութեան տարբեր բնագաւառի հետազօտողները ոչ միայն տեղեակ ըլլան արեւմտեան ժամանակակից տեսական ու համեմատական ուսումնասիրութիւններուն եւ ժամանակ առ ժամանակ յղումներ ընեն ատոնց, այլ նաեւ իրենց հայագիտական ուսումնասիրութիւններով մասնակցին ու նպաստեն տարբեր գիտակարգերու ծիրէն ներս ծաւալուող այդ արդիական հարցերու քննարկումներուն:

Մեր գիտաժողովը նաեւ այդ նպատակը կը հետապնդէր` ինչպէս հայկական սփիւռքի ուսումնասիրութիւնները հաղորդակից դարձնել սփիւռքագիտութեան համաշխարհային քննարկումներուն: Այս նպատակով էր, որ գիտաժողովը աւարտեցինք կլոր-սեղան քննարկումով, որուն ժամանակ խօսեցանք սփիւռքներու համեմատական ուսումնասիրութիւններու առաւելութիւններուն եւ թերութիւններուն, սփիւռքներու ուսումնասիրութեան մեթոտաբանութեան հարցերուն շուրջ:

Հայկական սփիւռք, ինքնութեան հարցեր, հայրենադարձութիւն. կը մանրամասնէ՞ք Ձեր տեսանկիւնէն այս երեք կարգերը:

– Երեքին մասին ալ կարելի է երկար խօսիլ, երկար քննարկումներ ծաւալել: Սակայն կը փորձեմ հակիրճ անդրադառնալ երեքին ալ: Պէյրութ, Մարսէլ, Փարիզ, Պոսթըն, Նիւ Եորք, Ուաշիկթըն, Լոս Անճելըս, Տիթրոյթ… Ասոնք այն քաղաքներն են, ուր եւ որոնց շրջակայքը բաւական ժամանակ դիտարկումներ ու հարցազրոյցներ իրականացուցած եմ մարդոց հետ, որոնք իրենց կը համարէին հայ, ծագումով հայ, ամերիկահայ, պարսկահայ, պոլսահայ, ֆրանսահայ, կաթոլիկ, բողոքական կամ առաքելական հայ, հայախօս էին կամ` ոչ, ունէին հայ ծնողներ կամ միայն մասամբ հայ էին, որոնք ընդգրկուած էին այս կամ այն սփիւռքեան կազմակերպութեան աշխատանքներուն: Որպէս արդիւնք յանգեցայ այն եզրակացութեան, որ Հայկական սփիւռք հասկացութիւնը այնքան ալ չի հաղորդեր այն եզակիութիւնը, որ կ’ենթադրուի սփիւռքի մասին ամէնօրեայ խօսակցական քննարկումներուն: Որքան ալ որ գայթակղիչ է սփիւռքը որպէս սահմանելի ու սահմանափակ սոցիալական միաւոր պատկերացնելը, ոչ միայն սփիւռքագիտական տեսութեան տեսանկիւնէն, այլ հէնց Հայկական սփիւռքի իրականութենէն շատ պարզ է, որ սփիւռքը խումբ չէ, համայնք չէ, քաղաքական միաւոր չէ, եւ որ ամենագլխաւորն է, դժուար է պատկերացնել, որ ինքնութիւններու իր ողջ բազմազանութեամբ եւ համաշխարհային սփռուածութեամբ սփիւռքը երբեւէ կրնայ խումբ, համայնք կամ քաղաքական միաւոր դառնալ: Ի հարկէ, սփիւռքի մէջ կան առանձին համայնքներ, քաղաքական միաւորներ ու կազմակերպութիւններ, սակայն սփիւռքեան կազմակերպութիւնները սփիւռքի միայն  մէկ փոքր մաս մը  կը ներկայացնեն:

Ամերիկահայ ընկերաբան Անի Պաքալեան The Armenian-Americans: Form Being to Feeling Armenian («Ամերիկահայերը. Հայ ըլլալէ դէպի հայ զգալ») աշխատութեան ներածութեան մէջ կը գրէ ամերիկածին սերունդներու, իր բառերով` խորհրդանշական հայերու ինքնութեան մասին, որոնք կրնան ընտրել ըլլալու հայ, հայ-ամերիկացի, ամերիկահայ կամ ամերիկացի (էջ 7): Եթէ Մերձաւոր Արեւելեան երկիրներէն, օրինակ` Լիբանանի մէջ, հայ ըլլալը մեծ ընտրութեան հարց չէ, քանի որ ի ծնէ բոլոր հայ ծնողներու զաւակները պետական օրէնքով պէտք է պարտադիր կապուին  որեւէ հայկական եկեղեցւոյ մը հետ, Ֆրանսայի, Ամերիկայի եւ  շարք մը այլ երկիրներու մէջ, հայ ըլլալը առաւել յաճախ միայն ինքնանոյնականացման եւ ընտրութեան հարց է:

Եկէք ուրիշ օրինակ մը բերեմ, որ մեր գիտաժողովին բաւական քննարկման առարկայ դարձաւ: Հունգարիոյ մէջ հայկական սփիւռքեան տարածութիւնը կը բնութագրուի 17-19-րդ դարերուն Թրանսիլվանիոյ մէջ հաստատուած հայերուն եւ 20-րդ դարու սկիզբներուն Հունգարիա տեղափոխուած անոնց սերունդներուն եւ ցեղասպանութենէն յետոյ, ինչպէս նաեւ աւելի ուշ շրջաններուն մէջ Հունգարիա ներգաղթած հայերուն եւ անոնց սերունդներուն սոցիալ-քաղաքական պայքարներով: Այսպէս կոչուած` «Թրանսիլվանիոյ հայերը» կաթոլիկ են, հունգարախօս եւ միւս խումբի պատկերացումներուն մէջ` հունգարացի, սակայն կը պնդեն, որ իրենք «իսկական հայեր» են, Անիէն եկած հայերու ժառանգները, եւ Անին կը համարեն իրենց հայրենիքը: Միւս հայերը, որոնց Թրանսիլվանիոյ հայերու ժառանգները կ’անուանեն` «արեւելահայեր», նոյնպէս իրենց կը համարեն «իսկական հայեր»` շեշտելով իրենց հայախօսութիւնը, ցեղասպանութեան վերապրողներու սերունդներ ըլլալու հանգամանքը կամ կապը Հայաստանի այսօրուան Հանրապետութեան հետ: Այս օրինակն ալ ցոյց կու տայ սփիւռքի բազմազանութիւնը` մէկ այլ փոքրիկ սփիւռքեան համայնքի մէջ: Կրկին, քննարկումները այստեղ դուրս կու գան զուտ ազգայինի շրջանակներէն, բայց լիովին կը տեղաւորուին սփիւռք հասկացութեան տիրոյթին մէջ:

Փորձեմ ընդհանրացնել եւ կապել հայրենադարձութեան հետ: Սփիւռքը կ’ենթադրէ սերունդներ, որոնք տասնամեակներով կամ նոյնիսկ դարերով կ’ապրին  երկրամասի մը մէջ, ուր իրենց նախնիները հաստատուած են մէկ այլ վայրէ: Այս առումով կ’ուզէի տարանջատել գաղթը եւ սփիւռք հասկացութիւնները: Անշուշտ, ինքնութեան բանակցութիւններու հարցերը ուղղակիօրէն կ’առնչուին նաեւ այս կամ այն երկրին մէջ նոր հաստատուած անձանց եւ խումբերուն: Եւ այդ առումով, ժամանակի ընթացքին կը փոխուին եւ՛ լեզուամտածողութիւնը, եւ՛ կենցաղային ու ապրելակերպի որոշ չափանիշներ, եւ՛ ինքնութիւնը առհասարակ: Սակայն սփիւռքեան իրողութիւնը վերապրելու համար անհրաժեշտ է ծնած ըլլալ  երկրի մը մէջ, որ, ինչպէս քեզի ծնողներդ կամ դպրոցն ու այլ համայնքային հաստատութիւնները կը սորվեցնեն, քու նախնիներու հայրենիքը չէ, ուր մեծամասնութեան լեզուն քու հայրենիքիդ լեզուն չէ:

Մշտական բնակութեան նպատակով Հայաստանէն արտերկիր տեղափոխուած հայաստանցիներուն համար հայրենիքի հարցը գրեթէ միանշանակ է. անոնք ծնած են Հայաստանի մէջ, ուր բաւական թիւով բարեկամներ ու ընկերներ ունին, որուն հետ գրեթէ մշտական կապի մէջ են: Հայերէն խօսիլը տրուած է եւ բնական է: Սակայն Ամերիկա, Ֆրանսա, Լիբանան, Սուրիա, Եգիպտոս, Արժանթին, Պրազիլ, Յունաստան եւ այլուր հաստատուած ցեղասպանութեան վերապրողներու 3-4-րդ սերունդներուն մօտ հայրենիքի հարցը միանշանակ չէ: Շատերու պատկերացումներուն մէջ իրենց հայրենիքը Արեւմտեան Հայաստանն է կամ իրենց նախնիներու գիւղն ու քաղաքը: Կան նաեւ շատերը, անշուշտ, որոնք այսօրուան Հայաստանը կը համարեն հայրենիք: Պէտք է նշել, սակայն, որ այս ամէնը սփիւռքի մէջ ծնած սերունդներուն կը տրուի ընտանիքէն ներս, հայկական դպրոցին մէջ կամ այս կամ այն համայնքային կազմակերպութեան կողմէ, եւ սփիւռքեան երրորդ, չորրորդ սերունդները յաճախ այդ հայրենիքներուն հետ անձնական որեւէ կապ եւ փորձառութիւն չեն ունենար: Հայախօս ըլլալու հարցը նոյնպէս տրուած չէ բնականօրէն` յատկապէս եթէ տեղական պայմանները նպաստաւոր չեն հայերէն մանկապարտէզներու, դպրոցներու եւ համայնքներու ստեղծման համար:

Այս ամէնը հաշուի առնելով, կարելի՞ է պնդել, որ հայերու ֆրանսածին կամ ամերիկածին երրորդ-չորրորդ սերունդները չեն պատկանիր Ֆրանսային կամ Ամերիկային, կարելի՞ է պնդել, որ անոնք ֆրանսացիներ ու ամերիկացիներ չեն եւ օր մը պիտի  վերադառնան հայրենիք` անկախ այն բանէն, թէ իրենք որ մէկը կը  համարեն իրենց հայրենիքը: Եթէ համեմատենք, օրինակ, հրեաներու հետ, կարելի՞ է պնդել, որ դեռեւս 16-17-րդ դարերուն Ամերկայի մէջ հաստատուած Եւրոպայի հրեաներու ժառանգները ամերիկացի չեն ու օր մը պիտի  վերադառնան կէս դարէն  քիչ մը աւելի պատմութիւն ունեցող Իսրայէլ պետութիւն:

Սփիւռքներու համեմատական ուսումնասիրութիւնը ցոյց կու տայ, որ վերադարձը կամ հայրենադարձութիւնը սփիւռքներուն բնորոշ յատկանիշ չէ` չնայած սփիւռքեան  քանի մը վաղ տեսաբաններ կը պնդէին, որ սփիւռքներու բնորոշ յատկանիշներէն մէկը հէնց վերադարձն է հայրենիք:

Իսրայէլի պետութեան ստեղծմամբ հրէական սփիւռքը չվերացաւ: Աւելին, հրէական սփիւռքին մէջ յառաջացաւ  հոսանք մը, որ կը հակադրուի Իսրայէլ պետութեան: Նմանապէս, ահռելի Չինաստանի առկայութիւնը ամենեւին խոչընդոտ չէ չինական սփիւռքի բարգաւաճման համար: Պատմագրութիւնը դեռեւս չէ արձանագրած հայրենիք վերադառնալու պատճառով այս կամ այն սփիւռքի աւարտը:

Վերադառնալով Հայկական սփիւռքին` դժուար է պատկերացնել, որ Ամերիկայի, Ֆրանսայի, Լիբանանի մէջ եւ այլուր հաստատուած, բազմաթիւ սեփականութիւններ ու հարստութիւններ ունեցող սփիւռքեան մեր կազմակերպութիւններն ու անհանտները  օր մը պիտի վաճառեն հայկական եկեղեցիներու եւ այլ կազմակերպութիւններու հսկայական շէնքերն ու հարստութիւնները, պիտի ձգեն իրենց աշխատանքներն ու ներդրումները իրենց ծննդավայր երկիրներուն մէջ ու  օր մը պիտի վերադառնան իրենց պապերու երկիր Հայաստան: Անշուշտ, կ’ըլլան մարդիկ ու կազմակերպութիւններ, որ անպայման կը վերադառնան, սակայն պէտք է շեշտել, որ սփիւռքը կազմող անհատները, սոցիալական խումբերը, հաստատութիւնները, կազմակերպութիւնները, համայնքներն ու հանրութիւնները կը ներկայացնեն այս կամ այն երկիրներու մէջ տասնամեակներով ու նոյնիսկ դարերով հաստատուած իրողութիւններ, որոնք կը պատկանին նաեւ այդ հասարակութիւններուն: Լիբանանի մէջ հայերը որքան հայ են, նոյնչափ ալ լիբանանցի են, Լիբանանի լիիրաւ քաղաքացիներ ու հասարակութեան անդամներ են: Հայկական եկեղեցին, դպրոցներն ու այլ կազմակերպութիւնները նաեւ լիբանանեան պետութեան սոցիալական հաստատութիւններ են: Նոյնն է նաեւ Սուրիոյ, Իրանի, Եգիպտոսի, Յունաստանի, Պրազիլի, Ֆրանսայի, ԱՄՆ-ի մէջ եւ այլուր: Ատոր վկայութիւնն է նաեւ այն, որ սուրիահայ համայնքը, չնայած արտագաղթի մեծ չափերուն, դեռ չէ անհետացած, շատերը դեռ կը շարունակեն դիմակայել քաղաքացիական պատերազմին եւ չեն շտապեր արտագաղթել կամ «վերադառնալ»: Նմանապէս, հայ գաղթականներու սերունդները Ամերիկայի, Ֆրանսայի մէջ եւ այլուր նախ եւ առաջ այդ պետութիւններու քաղաքացիներն ու այդ հասարակութիւններու լիիրաւ անդամներն են. ամերիկածին, ֆրանսածին կամ այլ երկիրներ ծնած սերունդներու հայ ինքնութիւնը կը զարգանայ իրենց` ամերիկացիի, ֆրանսացիի կամ այլ տեղական ինքնութիւններուն զուգահեռ` երբեմն կամ առաւել յաճախ ստորադասուելով այդ առաջնային ինքնութիւններուն: Այս իմաստով, սփիւռքեան ինքնութիւնները տարասեռ են կամ, օգտագործելով արեւմտեան եզրը` հիպրիտ են: Գիտական տեսանկիւնէն ատոնց զուտ հայկական եւ զուտ էթնիկ տիրոյթին մէջ քննարկումը ճիշդ չարտացոլեր սփիւռքեան ինքնութիւններու բարդ իրականութիւնը:

Պարո՛ն Սահակեան, կը նախատեսուին նմանօրինակ գիտաժողովներ իրականացնել Հայաստանի՞ մէջ:

– Նմանօրինակ գիտաժողովներ ու ձեռնարկներ Հայաստանի մէջ կազմակերպելու ցանկութիւնը միշտ կայ: Գաղտնիք չէ, սակայն, որ նման ձեռնարկներ հնարաւոր կը դառնան հովանաւորներու միջոցով: Լայպցիկի գիտաժողովը հնարաւոր դարձած էր Լայպցիկի Արեւելակեդրոնական Եւրոպայի պատմութեան եւ մշակոյթի ուսումնասիրման կեդրոնի (GWZО), Միշիկընի համալսարանի Հայագիտութեան ծրագիրի, Լայպցիկի հետազօտական ակադեմիայի եւ Տարածքային ուսումնասիրութիւններու կեդրոնի, Գերմանական ակադեմական փոխանակման ծառայութեան (DAAD) եւ Գերմանիոյ Կրթութեան եւ հետազօտութեան նախարարութեան հովանաւորութեան շնորհիւ: Յոյսով եմ, որ շուտով նման նախաձեռնութիւններու հնարաւորութիւնը կ’ըլլայ նաեւ Հայաստանի մէջ: Արդէն  նախնական պայմանաւորուածութիւններ կան Հայաստանի մէջ սփիւռքագիտական ամառնային դպրոց կազմակերպելու ուղղութեամբ, ուր կարելի է հարթակ ստեղծել արդի սփիւռքագիտական տեսութիւններն ու ուսումնասիրութիւնները քննելու համար եւ տեսնել, թէ ինչպէս Հայկական սփիւռքի ուսումնասիրութիւնները կրնան նպաստել արդի սփիւռքագիտական երկխօսութեան:

Զրուցեց Լուսինէ Աբրահամեան

Լուսանկարները` Նայիրա Թումանեանի

Վահե Սահակյանծրագիր

 

 

Scroll Up