Գարեգին Յովսէփեանցը բազմաթիւ մարդկանց հոգիներուն մէջ կերտեց հայու տիպարը

Օրերս ՀՀ սփիւռքի նախարար Հրանոյշ Յակոբեան ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսեանի մայիս 23-ի հրամանագրով պարգեւատրուած բրիտանահայ գրող, լրագրող Ասատուր Կիւզելեանին յանձնած է «Մովսէս Խորենացի» մետալը` Հայ գրատպութեան 500-ամեակին առիթով, գրականութեան եւ գրահրատարակչութեան զարգացման գործին ներդրած աւանդի համար:

2012թ. 27 մարտին Ա.Կիւզելեան պարգեւատրուած է նաեւ ՀՀ սփիւռքի նախարարութեան «Ուիլեամ Սարոյեան» մետալով` հայ գրականութեան, մշակոյթին, նոր սերունդի հայեցի դաստիարակութեան, հայ ժողովուրդին եւ Հայաստանին մատուցած 60-ամեայ ծառայութեան համար:

Ստորեւ կը ներկայացնենք «Հայերն այսօրի»  հարցազրոյցը Ասատուր Կիւզելեանի հետ.

– Պարո´ն Կիւզելեան, նախ կ’ուզեմ շնորհաւորել Ձեզի` ստացած պարգեւներուն կապակցութեամբ:

– Շնորհակալութիւ´ն, շատ զգացուած եմ ՀՀ սփիւռքի նախարար Հրանոյշ Յակոբեանէն, որ մարտ ամսին ինծի պարգեւատրեց «Ուիլեամ Սարոյեան» մետալով:
Շատ յարգելի շքանշան է ինծի համար, որովհետեւ ես անձնապէս ճանչցած եմ Ուիլեամ Սարոյեանին, որ  ողջ աշխարհ մըն էր եւ շատ գիտելիքներով հարուստ մարդ:
Օր մը հարցուցի իրեն. «այսքան լայնածաւալ գիտելիք ունիք աշխարհի մասին, ինչու՞ գրող դարձաք, այլ ոչ` քանդակագործ կամ երաժիշտ (ան նաեւ շատ լաւ երաժշտական լսողութիւն ունէր)»: Եւ պատասխանեց. «փոքր տղայ էի երբ Ֆրեզնոյի մէջ թերթ կը վաճառէի: Փող չունէի, ամէնէն արժան բանը, որ կրնայի գնել, թուղթն ու մատիտն էր: Գնեցի եւ սկսայ գրել: Եթէ հայրս հարուստ ըլլար, հնարաւոր է` մուրճ գնէի ու քանդակագործ դառնայի, կամ` ներկեր, եւ նկարիչ դառնայի»:
Իսկ Մովսէս Խորենացին շատ խոր իմաստ ունի, որովհետեւ ես աւարտած եմ Անթիլիասի Դպրեվանքը, ուր ինծի դասաւանդած է Գարեգին Կաթողիկոս Յովսէփեանը:

– Իսկ ինչպէ՞ս ընդունուեցաք Անթիլիասի Դպրեվանք:

– 1948 թուականին` Հալէպի Կիլիկեան վարժարանը աւարտելէ ետք, դիմած էի, որ ընդունուիմ Կիպրոսի Մելքոնեան վարժարան, սակայն այդ տարի  Մելքոնեան վարժարանը շրջանաւարտ չէր ընդուներ:  Կիլիկեան վարժարանի տնօրէն Երուանդ Պապայեանը ինծի հարցուց` Դպրեվանք կ’երթաս: Ես առաջին անգամն էր  որ լսեցի  այդ անունը, բայց քանի որ շատ  կ’ուզէի ուսումս շարունակել, համաձայնեցայ: Ան նամակ մը տուաւ ինծի, եւ 16 տարեկանիս եկայ Պէյրութ:
Դպրեվանքի ուսումնապետ Եղիա Բիւզանդը կարդաց նամակը եւ ըսաւ` տղա´ս, տեղ չունինք: Ես ըսի, որ կ’ուզեմ սորվիլ, բայց ան պատասխանեց, որ ոչինչով չի կրնար օգնել: Գացի Պէյրութ` հօրեղբօրս տունը: Յաջորդ օրը դարձեալ եկայ եւ նստեցայ աստիճաններուն վրայ: Եղիա Բիւզանդը տեսաւ ինծի եւ ըսաւ` դարձեա՞լ այստեղ ես: Ըսի` այո´, պարո´ն, ես կ’ուզեմ սորվիլ: Իսկ ան պատասխանեց. «տղա´ս, դուն հայերէն չե՞ս հասկնար, ըսի, որ չենք կրնար այս տարի ընդունիլ»: Գացի տուն, բայց յաջորդ օրը ըսի` մէկ անգամ ալ երթամ: Պարոն Եղիան հաւանաբար խղճաց ինծի եւ ըսաւ.  «տղա´ս, միակ մարդը, որ կրնայ քեզի օգնել, Գարեգին Կաթողիկոսն է, եկուր երթանք անոր մօտ»: Ճանապարհին հարցուցի, թէ կաթողիկոսին ինչպէ՞ս պէտք է բարեւեմ:  Պատասխանեց. «ծունկի´ կ’իջնես, ձեռքը կը համբուրես, կ’ըսես` Աստուա´ծ օգնական, ան կը պատասխանէ` Աստուա´ծ պահապան, ու երբ քեզի իրաւունք տայ ոտքի կանգնիլ, կը կանգնի´ս, այլապէս  ծունկի իջած կը մնաս»:
Մտանք կաթողիկոսի սենեակը. բարի աչքերով ծերունազարդ Հայրապետը նստած էր գահին եւ կը կարդար: Ես ծունկի իջայ եւ ըսի այն, ինչ որ սորվեցուցած էր ուսումնապետը: Կաթողիկոսը ըսաւ, որ ոտքի կանգնիմ: Եղիա Բիւզանդը Կաթողիոսին ըսաւ.  «Վեհափա´ռ, այս տղան երեք օրէ ի վեր  կու գայ, Դպրեվանքի աստիճաններուն վրայ կը նստի եւ կ’ըսէ, որ կ’ուզէ ուսանիլ: Ես կը պատասխանեմ, որ տեղ չունինք, բայց ան չընդուներ»:
Կաթողիկոսը հարցուց ինծի. «տղա´ս, կ’ուզես ուսանի՞լ: Ես պատասխանեցի` այո´, Վեհափառ: Կաթողիկոսը դիմեց պարոն Եղիային եւ ըսաւ, որ  քննութիւն յանձնեմ: Քննութիւնը յաջող յանձնեցի, եւ երբ Վեհափառը արդիւնքները տեսաւ, ըսաւ. «պարո´ն Եղիա, կ’երթաք անկողին կ’առնէք, այս երեխային ծախսերը իմ ամսականէս կը կտրէք, ան պիտի ըլլայ  իմ սանը»: Այդպիսով ես դարձայ Գարեգին Կաթողիկոս Յովսէփեանցի սանը:
Ամէն տարի Ամանորին Վեհափառին նուիրուած ուղերձը կարդալու պատիւը ինծի յանձնեցին: Երբ առաջին անգամ ուղերձը կարդացի, ան ըսաւ` դուն իմ սանը չե՞ս, պատասխանեցի` այո´, Վեհափա´ռ: Ապա դիմեց Սիմոն Սիմոնեանին, որ «Հասկ» թերթի խմբագիրն էր, եւ ըսաւ` անոր կարդացած ուղերձը կը տպէ´ք ձեր թերթին մէջ: Այդ  եղաւ իմ առաջին տպուած գործը:
Գարեգին Կաթողիկոս Յովսէփեանցի շնորհիւ է, որ Անթիլիասի Դպրեվանքը դարձաւ Հայաստանէն դուրս գործող ամենամեծ եւ ամենաորակաւոր ուսումնական հաստատութիւնը:
Կաթողիկոսը շատ լաւ կը  հասկնար, որ դպրոցը միայն ուսումնական տարածք չէ, այլ հարկաւոր է այնտեղ ոգի կերտող մարդկանց հաւաքել: Եւ ան հաւաքեց: Փարիզէն բերաւ շատ յայտնի մտաւորական Շահան Պերպերեանին, որ 17 տարեկանին Սորպոնի համալսարանը  աւարտած էր, որու հայրը Կ.Պոլսի մէջ հիմնած  էր Պերպերեան վարժարանը: Հալէպէն հրաւիրեց Սիմոն Սիմոնեանին, որ առասպել մըն էր, մեր պատմութիւնը, գրականութիւնը, մատենագրութիւնը անգիր իմացող մարդ, որ յետագային Պէյրութի մէջ հիմնեց «Սփիւռք» շաբաթաթերթը: Գերմանիայէն բերաւ Թօփչեանին:
Երբ 1952 թուականին Գարեգին կաթողիկոսը վախճանեցաւ, ամէնուր սուգ էր: Անոր մահուան առիթով եկեղեցւոյ զանգերը հնչեցնելու պատիւը ինծի տուին` որպէս իր միակ սանը: Դամբանականը կարդաց Եղիշէ պատրիարք Տէրտէրեան, որ միաժամանակ նշանաւոր հռետոր էր եւ մեծ մտաւորական: Այսօրուան պէս կը  յիշեմ անոր խօսքերը. «Կաղնի մըն ալ տապալեցաւ հայ մշակոյթի անդաստանէն: Դարերը կը ծնին Գարեգին կաթողիկոսներ»:
Գարեգին Յովսէփեանց մեծ դերակատարում ունի իմ կեանքին մէջ, ան  փրկեց ինծի, այլապէս  կը դառնայի կօշկակար, եւ ո՞վ  գիտէ` գուցէ ոսկերիչ կամ սափրիչ:

– Պարո´ն Կիւզելեան, ի՞նչ յուշեր կրնաք  պատմել Գարեգին Յովսէփեանցի մասին:

– Եպիսկոպոս մը ունէինք, որ լաւ մատանիներ, խաչ ունէր, բայց ուղեղը, միտքը չէր գործեր:  Օր մը Պարոն Սիմոնեան Վեհափառին ըսաւ, թէ նոր գիւտ մը գտած է, որ աշխարհի վրայ բացարձակ դատարկութիւն գոյութիւն չունի: Վեհափառը պատասխանեց, որ գիտութիւնը վաղուց  փաստած էր ատիկա: Սիմոնեանը ըսաւ, որ ինք գտած է այդ դատարկութիւնը, կաթողիկոսը հարցուց` հին ձեռագիրներու մէ՞ջ, իսկ Սիմոնեանը պատասխանեց` չէ´, Ղեւոնդ սրբազանի գլխուն մէջ:
Գարեգին Յովսէփեանցը, նախքան Անթիլիաս գալը, Ամերիկայի առաջնորդն էր, թէեւ ընտրուած էր Կաթողիկոս, բայց պատերազմի պատճառով միայն 1945 թուականին եկաւ Անթիլիաս: Ամերիկա եղած ժամանակ օր մը կ’երթայ Հարվըրտի համալսարան: Համալսարանի ղեկավարը կը խօսի հայ Եկեղեցւոյ մասին: Վեհափառը կը հարցնէ, թէ հայ Եկեղեցւոյ աստուածաբանութեան մասին գիրքեր ունի՞ն, ղեկավարը կը պատասխանէ, ըսելով որ շատ ունին, բայց միայն մէկն է բացառիկ, որ դժբախտաբար գերմաներէն է: Վեհափառը կը պատասխանէ, որ ինքը գերմաներէն կը կարդայ: Երբ գիրքը կը բերեն, Վեհափառը կը նայի եւ կ’ըսէ, որ սա իր տոքթորական թեզն է: Ղեկավարը շփոթած եւ զարմացած կը հարցնէ` միթէ՞ դուք գրած էք:
Գարեգին Յովսէփեանցը դժբախտաբար այնպիսի ժամանակ կաթողիկոս եղաւ, երբ ներկուսակցական վէճերը շատ էին, ինչ որ շատ կ’ազդէր Վեհափառին վրայ: Ան յաճախ կ’ըսէր. «Երկու սրբութիւն ունիք կեանքի մէջ, մէկը` ձեր հողն է` հայրենիքը, միւսը` Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինը, եթէ չյարգէք այս երկու սրբութիւնները, ազգը կը կորչի: Մի´ զրկէք ձեր երեխաները մայրական կաթէն, որ Էջմիածինն է եւ Հայաստանը: Հոգ չէ, թէ հայրենիքը ինչ վարչաձեւի տակ է, այն մեր պապերու աճիւններով սրբացած հող է»:
Ուրախ եմ, որ այսօր անոր սկսած են գնահատել որպէս մեծ հերոս, որպէս մեծագոյն հայրենասէր:
Խորհրդային ժամանակներուն այդպէս չէր, միայն Վազգէն Կաթողիկոսն էր որ կը գնահատէր Գարեգին Յովսէփեանցին, որ շատ  ներշնչուած էր անկէ:
ՀՀ սփիւռքի նախարար Հրանոյշ Յակոբեան ըսաւ ինծի, որ յատուկ ուշադրութիւն  կը դարձնէ, Գարեգին Յովսէփեանցի ոչ միայն գիտական աշխատանքները հրատարակուին, ուսումնասիրուին, այլ որ ան ներկայացուի որպէս իսկական եկեղեցական եւ հայու տիպար:
Գարեգին Յովսէփեանց կառուցեց այն հիմքը, որ առ այսօր Դպրեվանքը տասնեակ հարիւրաւոր մեծագոյն մտաւորականներ  կու տայ:

– Պարո´ն Կիւզելեան, մեր նախորդ հանդիպման ժամանակ ըսիք, որ կը պատրաստուիք յուշեր գրել Գարեգին Յովսէփեանցի մասին:

– Կը գրեմ արդէն, պարզապէս չեմ գիտեր` ուրկէ սկսիմ, ուր վերջացնեմ: Հաւանաբար մի քանի հատոր կ’ըլլայ:
Ես գրեթէ մեր բոլոր մտաւորականներուն հետ շփում  ունեցած եմ: Տարեվերջին կամ յաջորդ տարեսկզբին կը պատրաստուիմ տպագրել «Նամակներ մեծերու հետ» գիրքը:

– Պարո´ն Կիւզելեան, մեծ  է Գարեգին Յովսէփեանցի դերը Սարդարապատի ճակատամարտին, հերոսամարտ, որու շնորհիւ մենք վերգտանք մեր անկախութիւնը, որ կարողացանք պահել ընդամէնը երեք տարի: Հետաքրքիր է` Գարեգին Յովսէփեանցը ինչպէ՞ս կը վերաբերէր Սովետական Հայաստանին:

– Ան Սովետական Հայաստանի բարեկամն էր, իրատես, հայ ժողովուրդի շահերը ամէն բանէ վեր դասող մարդ եւ կը կարծեմ, որ առանց Ռուսիային, որ այդ ժամանակ Սովետական Միութիւնն էր, հայ ժողովուրդը չէր կրնար գոյութիւն ունենալ: Ան միշտ կ’ըսէր, որ մենք չենք կրնար միայն գաղափարախօսութեան համար կողմնորոշուիլ, մեր ֆիզիքական գոյութիւնը պահելու համար հաշուի պէտք է առնենք, որ մենք կրնանք գոյութիւն ունենալ միայն Ռուսիոյ, այդ ժամանակ` Սովետական Միութեան ուժով, այլապէս մեր թշնամիները մեզ մէկ շաբաթէն «կը մաքրեն»:
Այդ էր պատճառը, որ անոր ամբաստանեցին որպէս քոմունիստ, Սովետական միութեան լրտես, ինչին ան պատասխանած է. «ես հոգեւորական եմ, եւ իմ գաղափարախօսութիւնը Աւետարանն է: Բայց ես սատանայի հետ ալ դաշինք կը կնքեմ, եթէ իմ ժողովուրդի ֆիզիքական գոյութիւնը պիտի պահպանուի»:
Այսօր կացութիւնը նոյնն է: Ես յաճախ կ’ըսեմ, որ այն մարդը, ով հակառուսական քարոզչութիւն կը կատարէ, հայրենասէր չէ, որովհետեւ եթէ մենք մեր թիկունքին նման ուժ չունենանք, մեզ կուլ կու տան:

– Պարո´ն Կիւզելեան, ամենամեծ դասը, պատգամը, որ սորված էք Գարեգին Յովսէփեանցէն, ո՞րն է:

– Առաջին հերթին Գարեգին Յովսէփեանցը մեր հոգիներուն, մտքերուն հիմնաքար դրած է:
Ան կ’ուզէր կրթել մտաւորական  սերունդ մը, որ կը կարողանար իր հերթին դաստիարակել ամբողջ հայ ժողովուրդին:
Անոր կերտած «Կառոյցը»  հիմնուած էր ճշմարտութեան, հայրենասիրութեան, եկեղեցասիրութեան, մեր մշակոյթին հանդէպ պաշտանմունքին վրայ:
Երբ ան կը  խօսէր, մենք յափշտակուած, ոչ միայն կը լսէինք, այլեւ քար առ քար մեր ենթագիտակցութեան մէջ կը կառուցուէր այդ պատկերը:
Գարեգին Յովսէփեանցը բազմաթիւ մարդկանց հոգիներուն մէջ կերտեց հայու տիպարը:

Եթէ նկարիչ կամ քանդակագործ ըլլայի, անոր կ’անմահացնէի, բառերով չի կարելի նկարագրել այդպիսի մարդուն` որպէս  ճշգրիտ, անբիծ, հայրենասէր, եկեղեցասէր, ազգասէր, հայ ժողովուրդի ապագայով տարուած:

Զրուցեց Լուսինէ ԱԲՐԱՀԱՄԵԱՆ

Scroll Up