«Հայկազյան համալսարանն ինձ ինքնության դրսևորում տվեց». Անդրանիկ Դաքեսյան

«Հայերն այսօրի» զրուցակիցը Բեյրութի Հայկազյան համալսարանի «Հայկական Սփյուռքի ուսումնասիրությունների կենտրոնի» տնօրեն Անդրանիկ Դաքեսյանն է:

– Պարո´ն Դաքեսյան, այս տարի նշվում է Բեյրութի Հայկազյան համալսարանի հիմնադրման 60-ամյակը: Քանի՞ տարի է կապված եք Հայկազյան համալսարանի հետ, և ի՞նչ է Ձեզ տվել Սփյուռքում գործող միակ հայկական համալսարանը:

– Հայկազյան համալսարանում սկսել եմ պաշտոնավարել 1993 թվականից. մասնակի ժամանակով ուսանողական հարցերի պատասխանատու էի, միաժամանակ դասավանդում էի և «Հայկազյան հայագիտական հանդեսի» պատասխանատու քարտուղարն էի: Ժամանակի ընթացքում աշխատանքային ծանրաբեռնվածության պատճառով ստիպված էի դադարեցնել դասավանդելը, բայց առ այսօր շարունակում եմ լինել «Հայկազյան հայագիտական հանդեսի» պատասխանատու քարտուղարը:

2011 թվականին հիմնեցինք Հայկազյան համալսարանի «Հայկական Սփյուռքի ուսումնասիրությունների կենտրոնը» և ես՝ որպես տնօրեն, անցա այդ աշխատանքին:

Ինչ է ինձ տվել Հայկազյան համալսարանը. նախևառաջ ինքնության դրսևորում: Մինչև համալսարանում աշխատելը` ես պաշտոնավարել եմ «Զարթոնք» թերթում, զանազան դպրոցներում, Մելքոնյան կրթական հաստատությունում: Հայկազյան համալսարանն ինձ կայունություն տվեց, այն կարևոր հիմքը, որի օգնությամբ դու կարող ես ստեղծագործել: Հայկազյանում կայուն աշխատանքն ինձ հնարավորություն տվեց, որ կարողանամ նորովի ինձ դրսևորել:

Հայկազյան

– Պարո´ն Դաքեսյան, արդեն ավանդույթ է դարձել, որ Բեյրութում լույս տեսնող «Հայկազյան հայագիտական հանդեսի» հերթական համարի շնորհանդեսը տեղի է ունենում Հայաստանում: Ո՞րն է գլխավոր պատճառը:

– Մենք ամեն տարի գալիս ենք Հայաստան և շնորհանդես իրականացնում ո´չ շնորհակալական խոսքեր լսելու համար. խնդիրն ավելի լուրջ է: Մենք  ցանկանում ենք հայաստանցի մտավորականների հետ մեր շփումները պահպանել, զորացնել, հարաբերությունները խորացնել: Հաղորդակցությունը շատ կարևոր է: Մեզանից յուրաքանչյուրն առաձին, անջատաբար մտածում է, բայց միասնաբար մտածել՝ շատ քիչ ենք կարողանում: Այս է մեզ պակասում:

Կարևոր է նաև, որ հանրությունն իրազեկվի հանդեսի մասին ոչ որովհետև մենք ենք նրա հետևում կանգնած, այլ եթե օրինակ՝ Տավուշում ապրող մարդն իմանա, որ Լիբանանում հայագիտական հանդես է տպագրվում, սա բավարար է, որ նա վերստին անդրադառնա բեյրութահայերին: Մեր մտասևեռումն է, որ բոլորս միմյանց տեսնենք, գոնե երևակայության մեջ, մտապաստառի վրա:

Ես առանձին տկար եմ, քեզնով զորավոր եմ, երրորդով՝ ավելի զորավոր: Եթե անգամ չենք հանդիպում, գիտենք, որ կանք:

Սա առիթ է տալիս այնպես աշխատելու, այնպես դրսևորելու մեր կյանքը, որ յուրաքանչյուրիս հայագործությունը սատարի Բեյրութում, ԱՄՆ-ում, Երևանում կամ Ջավախքում ապրողին, հատկապես համաշխարհայնացման շրջանում:

Այս նպատակով «Հայկազյան հայագիտական հանդեսի» 35-րդ հատորի շնորհանդեսներ կազմակերպվեցին նաև Թբիլիսիում, Ջավախքում:

Հայկազյան2 Հայկազյան1

– Պարո´ն Դաքեսյան, 2015 թվականին մենք ոգեկոչում ենք Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցը: Արդյո՞ք տարվա «խորհուրդն» իր դրոշմը թողել է «Հայկազյան հայագիտական հանդեսի» 35-րդ հատորի վրա:

– Միանշանակ, 35-րդ հատորի բոլոր նյութերը Հայոց ցեղասպանությանն են վերաբերում: Հատորում 39-40 հոդված է ընդգրկված. հեղինակների մոտ կեսը Հայաստանից են, մյուս կեսը Սփյուռքի տարբեր համայնքներից՝ Եգիպտոս, ԱՄՆ, եվրոպական երկրներ, Լիբանան:

Կարծում եմ՝ լավ հատոր է ստացվել, այսքան հաստափոր հատոր (944 էջ) երբևէ չենք ունեցել:

Ցանկացանք հատորով փաստել, որ մենք հավատավոր հետևորդներն ենք Ցեղասպանության նահատակների: Այս առումով կարևոր աշխատանք կատարեցինք՝ ներգրավելով առավելագույն թվով հեղինակների: Մեզանից յուրաքանչյուրն իր ազգային արժանապատվության և ազգային խղճի հանդեպ պարտավորվածություն զգաց, որ այս հատորն առանձնահատուկ լինի:

-Առանձնահատուկ՝ ինչո՞վ:

– Առաջին անգամ է, որ թեմատիկ հատոր ենք հրատարակում,
հարուստ և նոր դիտանկյուններից դիտարկված: Կարևոր է հեղինակների համադրությունը, տարիքային պատկերը: Նյութերն ամբողջությամբ նորություն են: Մենք չենք կողմնորոշել հեղինակներին՝ ինչ թեմայով գրել:

Հատորում փաստագրական բավականին նյութեր կան, մի շարք նոր երևույթներ են արծարծվել, օրինակ՝ ինչպես է Ծայրագույն Արևելքում ընդունվել Ցեղասպանությունը, ինչպիսին են եղել արաբական արձագանքները, որբանոցային վիճակը, Բարեգործականի հետ Ամերիկյան նպաստամատույցի (Near East Relief) հարաբերությունները, կաթոլիկ համայնքի կրած դժվարությունները:

Շոշափվել են նաև ժամանակակից խնդիրներ. օրինակ՝ թուրք-հայկական, թուրք-իսրայելյան հարբերությունները, և թե այդ հարաբերություններում ինչ դեր է խաղում Հայոց ցեղասպանությունը կամ ինչպես են քրդերը վերաբերվում Ցեղասպանությանը:

Անդրադարձ է կատարվել ցեղասպանության տրավմայի ազդեցությանը կամ թե ինչ քայլեր կարելի է ձեռնարկել թուրքերի ժխտողական քաղաքականության դեմ և այլն:

Կցանկանամ անդրադառնալ նաև խմբագրականին, որտեղ շոշափվում է, թե 100-րդ տարելիցից հետո որն է լինելու մեր անելիքը: Անելիքները շատ են. մենք միշտ պետք է նորոգվենք, այլ ոչ թե հինը կրկնենք: Իսկ 100-րդ տարելիցը նոր սկիզբ է, վերածնունդ, շատ կարևոր վերածնունդ:

Օգտվելով առիթից ուզում եմ ասել, որ բոլոր ցանկացողները կարող են մեզ հետ աշխատակցել: Իհարկե, որոշ պայմաններ կան. նյութերը պետք է անտիպ լինեն, գիտական չափորոշիչներ ունենք:

Հանդեսը լույս է տեսնում Հայկազյան համալսարանի Հայագիտական ամբիոն շրջանակներում, որի հովանավորը, հայրը Հայկազյան համլսարանն է, առանց որի այս հատորները դժվար թե լույս տեսնեին:

Դժբախտաբար, իր պարբերականությամբ հանդեսն այսօր արդեն դարձել է Սփյուռքի միակ հայագիր հայագիտական հանդեսը: Հալեպում լույս տեսնող «Տաթև» հանդեսը Սիրիական պատերազմի պատճառով դադարեց հրատարակվել, «Հանդես ամսօրյան» ու «Բազմավեպը» Հայաստանում են հրատարակվում, և հեղինակները հիմնականում Հայաստանից են: «Հասկ» հայագիտական հանդեսը 2011 թվականից ի վեր լույս չի տեսել:

Եվ այս առումով ուրախ ենք, որ Հայաստանի հետ ամուր հիմքերի վրա դրված մեր գործակցությունը շարունակվում է: Մեր բոլոր գիտաժողովներին Սփյուռքի նախարարությունը ներկա է:

Հայկազյան3

– Պարո´ն Դաքեսյան, հանդեսի հանդեպ հետաքրքրությունը տարիների ընթացքում ի՞նչ փոփոխություններ է կրել:

– Երևանյան հետաքրքրությունն շեշտակիորեն աճել է, Սփյուռքի հետաքրքրությունը՝ նույնպես, հատկապես Միջին Արևելքում և եվրոպական որոշ երկրներում:

ԱՄՆ-ում մեր հարաբերություններն այնքան էլ փայլուն չեն: Ոչ թե խնդիրներն են պատճառը, այլ գործակցության պակաս կա, շատերը նախընտրում են անգլերեն գրել:

Հատկապես վերջին տարիներին մենք վերստին փորձում ենք Միջին Արևելքի Հայագիտությամբ զբաղվողներին ներգրավել մեր հանդեսի աշխատանքներում, օրինակ՝ այս տարի հեղինակ ունենք Եգիպտոսից:

Սկսել ենք նաև նոր դուռ բացել և հնարավորություն տալ Հայկազյան համալսարանի ուսանողներին աշխատակցել հանդեսին: Երիտասարդները փորձի կարիք ունեն և մենք նրանց օգնում ենք, քաջալերում, որպեսզի հոդվածներով հանդես գան:

– Հայկազյան համալսարանում Հայագիտության հանդեպ հետաքրքրությունն ի՞նչ մակարդակում է:

– Վերջին տարիներին այդ հետաքրքրությունը շեշտավորվեց, որովհետև կարծես սկսեցին ավելի զգալ վտանգը: Հայերս այս առումով  տարօրինակ ժողովուրդ ենք. երբ վտանգը զգում ենք, այդ ժամանակ  բնազդաբար զորավոր կերպով հակադարձում ենք:

Հայկազյան համալսարանում այսօր ունենք շուրջ 12 ուսանող, որոնք Հայագիտություն են ուսումնասիրում իբրև մասնագիտության կամ որպես երկրորդ մասնագիտություն: Մեր ուսանողներից մեկն այսօր ուսանում է ԵՊՀ-ում:

Համալսարանում ուսանողական ընկերակցություն ենք ստեղծել, որը տարբեր աշխատանքներ է իրականացնում: Օրինակ՝ անցյալ տարի լիբանանահայ դպրոցների 10-12-րդ դասարանների աշակերտներին հանձնարարեցինք գրել շարադրություններ «Իմ ընտանիքի պատմությունը» խորագրով: Հավաքեցինք մոտ 100 շարադրություն, որոնք մինչև հունվար պետք է հրատարակենք:

Նպատակն էր, որ աշակերտին մղենք ծանոթանալու իր ընտանիքի պատմությանը: Իսկ ընտանիքի պատմությանը ծանոթանալով՝ կառնչվի Հայոց ցեղասպանության խնդրին: Դժբախտաբար, Սփյուռքում, գոնե Բեյրութում, անհատը միայն իր երկու սերնդի պատմությունը գիտի: Եվ մեր այս ձեռնարկը զգոնության, զարթոնքի պես մի բան էր:

– Իսկ ի՞նչն է պատճառը, որ Հայկազյան համալսարանում հայագիտական առարկաներն անգլերեն են դասավանդվում:

– Դժբախտաբար, Բեյրութում հիմա կացությունը շատ է փոխվել: Լիբանանահայ աշակերտների մոտ կեսը օտար դպրոցներ են հաճախում, որոնցից միայն 1-2-ում են հայերեն անցնում: Բայց այդ հայերենն այն հայերենը չէ, որը հայկական դպրոցներում են ուսանում: Հետևաբար, այդ աշակերտները հայերեն գրել-կարդալ չգիտեն, կարողանում են միայն խոսել:

Չմոռանանք նաև, որ Բեյրութում շատացել են նաև երկրորդ սերնդի խառնամուսնությունները: Օրինակ՝ ոչ միայն կինն է ոչ հայ, այլև՝ մայրը, ոչ միայն ինքը օտարախոս լինելու հավանականություն ունի, այլև իր երեխաները:

Համալսարանը պարտադրում է հայագիտական երկու դասանյութ: Բայց երբ ուսանողը չի տիրապետում հայերենին, այդ դեպքում հայագիտական մի քանի դասանյութեր անգլերենով ենք անցնում:

Այս երևույթը ես բացասական չեմ համարում:

– Հայագիտության, հայկականության հիմքերը չե՞ն թուլացնում օտար լեզվով ուսուցումը:

– Չեմ կարծում, որ բոլոր սփյուռքահայերը պետք է հայագետներ լինեն, թեև Բեյրութում պատկերն այլ է: Եթե որևէ մեկը, որը հայկական դպրոց չի հաճախել, Երևան է գալիս՝ փողոցներն անգամ նրան հայկականություն են սովորեցնում: Բեյրութում նույնպես նման պատկեր է: Եթե դու Բեյրութի փողոցներով քայլես, նորից հայկականությամբ կլցվես: Բնական է, ոչ նույն հայկականությամբ, ինչը Երևանում ես ստանում:

Հայկազյան համալսարանը չի փորձում միայն հայագետներ պատրաստել: Բայց պարտադրում է բոլոր ուսանողներին, առնվազն երկու դասանյութ, հայերեն անցնել: Ինչը, կարծում եմ, որոշ չափով նրանց մեջ արմատավորում է հայկականությունը:

Իսկ նրանց հետ, որոնք Հայագիտություն են ուսումնասիրում, այլ ուղղությամբ, այլ ծրագրերով և մոտեցումներով ենք աշխատում:

– Պարո´ն Դաքեսյան, Ձեր ղեկավարած «Հայկական Սփյուռքի ուսումնասիրությունների կենտրոնը» արդեն 4-ամյա պատմություն ունի: Ի՞նչ ծրագրեր է իրականացրել անցնող տարիների ընթացքում:

– Այս  4 տարիների ընթացքում բազմաթիվ գիտաժողովներ ենք կազմակերպել: Առաջինը վերաբերում էր Հայաստան-Սփյուռք փոխհարաբերություններին և կոչվում էր «Երեկ, այսօր, վաղը»: Հաջորդը «Հայկական անդրսահմանային տարածականությունը և արդի հաղորդակցության միջոցները» խորագրով գիտաժողովն էր: 2013 թվականին արդեն Երևանի պետական համալսարանում կազմակերպեցինք «Հայկական ինքնության խնդիրները 21-րդ դարում» խորագրով գիտաժողովը: 2014 թվականին մեր գիտաժողովը կրում էր «Լիբանանի հայերը» խորագիրը: Իսկ մի քանի ամիս առաջ կազմակերպեցինք «Սիրիայի հայերը» խորագրով գիտաժողովը, որին մասնակցեցին 27 հեղինակներ և փորձագետներ, ընթերցվեց 33 զեկույց:

2016 թվականի մայիսին մենք գիտաժողով ունենք Հորդանանի հայերի վերաբերյալ: Աշխատանքներն արդեն ընթացքի մեջ են: 2017 թվականի գիտաժողովը ծրագրել ենք նվիրել Իրաքի հայերի խնդրին:

Այս հարցազրույցը լավ առիթ է, որպեսզի կոչ ուղղեմ բոլոր այն  հայագետներին, փորձագետներին, որոնք Հորդանանի, Իրաքի հայերի մասին նյութեր ունեն, կապվել մեզ հետ: Փորձենք գործակցել, որպեսզի լավ արդյունքների հասնենք:

Հորդանանի և Իրաքի հայ գաղթօջախների մասին գիտաժողովներ, հավանաբար, երբեք չեն կազմակերպվել: Հետևաբար, գիտական նյութը կարող է կարևոր հիմնաքար լինել այդ գաղթօջախների հին և նոր պատմության համար:

Գործի լրջությունը և արդյունքները տեսնելով՝ հաստատություններ, անհատներ հարգանքով և վստահությամբ են մեզ վերաբերվում, նյութապես ու բարոյապես թիկունք են կանգնում գործի հաջողությանն ինչպես օրինակ՝ Գյուլբենկյան հաստատությունը, Դեյվիդ ու Թինա Սիգլ ամոլը:

– Բացի գիտաժողովներից, ի՞նչ կարևոր ուսումնասիրություններ է կատարել կենտրոնը: Ի՞նչ անելիքներ ունեք:

– Ուզում եմ նշել, որ մեր ուժերը քիչ են: Մեր ուժերը հիմնված են հիմնականում հարաբերությունների վրա: Կենտրոնը հարաբերություններ է մշակում և իբրև արդյունք՝ ունենք այն ինչ ունենք, որը դեռ բավարար չէ, որովհետև նոր ենք սերմեր գցում:

Եթե նախկինում Լիբանանի հայերի մասին գիտաժողով կազմակերպվել է, Սիրիայի հայերի մասին որոշ ձեռնարկներ իրականացվել են, ապա Իրաքի, Հորդանանի հայերի մասին անդրադարձ չի եղել:

Սա ոչ միայն հպարտությամբ եմ ասում, այլ նաև ցավով: 100 տարի է անցել Միջին Արևելքի հայկական գաղութների նոր պատմությունից, իսկ մենք նոր ենք սկսել աշխատել այդ ուղղությամբ, երբ գաղութները դժվար օրեր են ապրում: Գիտաժողովների նյութերը հրատարակվելու են և ուսումնասիրողներին կարող են որպես սկզբնաղբյուր, սկզբնակետ ծառայել:

Այնուհետև մեր ծրագրերը փոփոխության կենթարկվեն: Հավանաբար, Իրաքի հայ գաղթօջախին նվիրված գիտաժողովից հետո Կենտրոնը կվերարժևորի իր գործունեությունը, վերատեսության կենթարկի իր առաքելությունը և, թերևս, կփորձի ավելի լայն Սփյուռքը տեսնել: Ծրագրում ենք թեմատիկ գիտաժողովներ անցկացնել, որոնք կանդրադառնան տագնապալի նյութերին և կփորձեն վեր հանել խնդիրներն ու լուծումներ գտնել: Օրինակ` Սփյուռքում հայ երիտասարդների մոտ 60 տոկոսը հայությամբ, հայկականությամբ չի զբաղվում: Ինչու. սա շատ կարևոր նյութ է: Եթե կարողանանք ուսումնասիրել նրանց խնդիրները, գտնել «ինչու»-ի պատասխանը, թերևս կկարողանանք լուծումների մասին մտածել, կկարողանանք նրանց վերաներգրավվել հայ իրականության մեջ:

Այդ երիտասարդները մեր թարմ արյունն են, մեր թարմ արյունի 60 տոկոսն են: Այսպիսի նյութերով է, որ պետք է առաջնորդվենք:

Հայկազյան համալսարանը չի սահմանափակվում միայն հայագիտական հանդեսով և կենտրոնով: Մենք զուգահեռ ռազմավարական նշանակություն ունեցող գիտաժողովներ, ձեռնարկներ ենք իրականացնում: Վերջինն օրինակ` նվիրված էր Հայոց ցեղասպանությանը:

Եվ վերջում մի շատ ցավալի խնդրի եմ ուզում անդրադառնալ: Այսօր Հալեպը տագնապի մեջ է, և ես չեմ ուզում հավատալ, որ պիտի վերջանա գաղութի պատմությունը: Անկախ բոլոր դժվարություններից, հալեպահայ գաղութը չպիտի վերջանա:

Բայց ինքներս մեզ հարց տանք. Հալեպի գաղութը 100 տարվա պատմություն ունի, նոր պատմություն, մենք` իբրև հայ, կարողացա՞նք պետք եղած չափով, հայկականորեն օգտվել հալեպահայությունից, հալեպահայ «բարիքներից»: Սա ինձ համար շատ կարևոր հարցադրում է: Կարողացա՞նք հայկականորեն օգտվել իրաքահայ, հորդանանահայ, բեյրութահայ «բարիքներից»:

Սա ռազմավարական խնդիր է, պետք է մտածել, թե ինչպես կարող ենք առավելագույնս օգտվել մեր կարելիություններից, մեր հրաշք «բարիքներից»: Այս պատճառով է, որ ցանկանում եմ գործակցության կոչ հղել: Փորձենք առավելագույնս օգտվել միմյանցից` հայրենիքը հզորացնելու համար: Իսկ այդ գործակցության կենտրոնը, առանցքը և «բարիքների» ամբարը կարող է լինել Հայաստանի Հանրապետությունը:

Գիտեք, կյանքում մակերևութային բաներ շատ կան. Հալեպը, Բեյրութը մակերևույթ են, պետք է խորքայինին անցենք:  Այդ խորքայինն ո՞րն է, ո՞ւր է… Միանշանակ՝ շոշափելի ու հավերժական Հայաստանը:

Լուսինե Աբրահամյան

Scroll Up